Nederlands VMBO GL/TL cheat sheet

Oriënterend lezen: titel, tussenkopjes, eerste en laatste alinea, bron en beeld geven samen het onderwerp en de tekstsoort (informerend, betogend, activerend, amuserend).

Functies van een inleiding: aandacht trekken, onderwerp introduceren, aanleiding geven, vraag stellen of standpunt vooruitwijzen; het slot bevat vaak conclusie, samenvatting, oplossing of oproep.

Hoofdzaak versus bijzaak: hoofdzaken staan in kernzinnen (vaak eerste of laatste zin van een alinea); voorbeelden, cijfers, citaten en uitweidingen zijn bijzaken.

Verbanden herkennen aan signaalwoorden: opsomming (ten eerste, ook, bovendien), tegenstelling (maar, echter, daarentegen), oorzaak-gevolg (doordat, daardoor, zodat), doel-middel (om te, door middel van), voorwaarde (als, mits, tenzij), conclusie (dus, daarom, kortom).

Tekstdoelen koppelen aan signaalwoorden: betoog gebruikt standpunt- en argumentwoorden (volgens mij, immers, omdat), uiteenzetting gebruikt uitleg- en voorbeeldwoorden (dat wil zeggen, bijvoorbeeld).

Feit, mening en argument onderscheiden: een feit is controleerbaar, een mening is een standpunt van de schrijver, een argument onderbouwt dat standpunt en is herkenbaar aan omdat, want, immers of namelijk.

Functies van beeld en opmaak: vet, cursief, kaders, tussenkopjes en illustraties markeren hoofdzaken of trekken aandacht; de functie benoem je als verduidelijken, aanvullen, sfeer geven of aandacht trekken.

Woordbetekenis afleiden uit context: gebruik synoniemen, tegenstellingen, voorbeelden en woorddelen (voorvoegsels zoals on-, her-, mis- en suffixen zoals -heid, -ing, -baar).

Vraagstrategie bij meerkeuze: lees eerst de vraag, bepaal het tekstdeel, formuleer zelf een antwoord en vergelijk dat met de opties; absolute woorden (altijd, nooit, alle) zijn zelden correct.

Schrijfproces in vaste stappen: opdracht en publiek bepalen, ideeën ordenen in een schema, eerste versie schrijven, reviseren op inhoud en op taal, daarna proeflezen op spelling en interpunctie.

Tekststructuur van een zakelijke brief of e-mail: plaats en datum, aanhef (Beste mevrouw De Vries, / Geachte heer,), inleiding met doel, kern met alinea's per deelonderwerp, slot met verzoek of conclusie, afsluiting (Met vriendelijke groet,) en naam.

Alinea-opbouw: elke alinea heeft één deelonderwerp met een kernzin en een duidelijke functie; witregels scheiden alinea's en signaalwoorden verbinden zinnen en alinea's.

Formeel versus informeel taalgebruik: gebruik u en uw in zakelijke teksten, vermijd spreektaal, afkortingen en overdreven emoties; informeel (je/jij) alleen bij bekenden of een informeel publiek.

Werkwoordspelling: persoonsvorm in de tegenwoordige tijd krijgt -t bij jij/hij/zij (niet bij ik en bij je/jij na de persoonsvorm), in de verleden tijd gebruik je 't kofschip of 't sexy fokschaap voor -te/-de.

Voltooid deelwoord: langer maken om de eindklank te horen (gewerkt, geland); bij zwakke werkwoorden bepaalt 't kofschip of het -t of -d is, sterke werkwoorden hebben vaak -en.

Spelling van tussenletters en aaneenschrijven: samenstellingen met -en als het eerste deel een zelfstandig naamwoord met meervoud op -en is (pannenkoek), -e bij woorden zonder meervoud op -en (reuzeprobleem), -s alleen bij bijzondere gevallen; werkwoorden en voorzetsels schrijf je los.

Interpunctie: komma bij opsommingen, bij een bijzin en voor voegwoorden zoals maar en omdat; puntkomma tussen nauw verwante zinnen; dubbele punt voor een opsomming, citaat of uitleg.

Cijfer- en getalgebruik: getallen tot twintig en ronde getallen in letters (twee, honderd), cijfers bij maten, bedragen, data en statistieken; telefoonnummers en huisnummers altijd in cijfers.