Haber Anketinde Ana Fikir ve Çeldirici Seçenek
Bir VMBO GL/TL sınıfında 'Gençler ve Haber' başlıklı bir metin okunuyor. Metinde 800 öğrenciyle yapılan bir ankete yer veriliyor: öğrencilerin %68'i haberleri sosyal medyadan takip ettiğini söylüyor; ancak aynı grubun yalnızca %12'si sosyal medyadaki haberlere 'çoğunlukla güvenirim' diyor. Metnin sonunda araştırmacı, gençlerin hızlı habere kolay ulaştığını ama doğrulama alışkanlığının zayıf olduğunu belirtiyor. Öğretmen çoktan seçmeli bir soru soruyor: 'Metnin ana fikri nedir?' A seçeneği 'Sosyal medya gençler için güvenilir bir haber kaynağıdır.' B seçeneği 'Gençler sosyal medyayı sık kullanıyor, fakat güven düzeyi düşük.' C seçeneği 'Gençler haberleri yalnızca televizyondan takip eder.' Sena B'yi, Mert A'yı işaretliyor. Öğretmen ikisinden de gerekçe isteyince Sena 'çünkü yüzdeler bunu gösteriyor' diyor; Mert ise 'sosyal medya deyince güvenilirlik akla gelir' diye yanıtlıyor. Soruda 'ana fikir' ifadesi geçtiği için ayrıntı değil, metnin bütününden çıkan yargı isteniyor.
1. Sena'nın B seçeneğini savunması metne dayalı olarak geçerli midir? Yanıtınızı metindeki iki veriyle gerekçelendirin.
Read the worked answer
Evet, geçerlidir. Metin iki veriyi birlikte sunuyor: kullanım oranı %68, güven oranı %12. Ana fikir bu iki verinin birlikte söylediği şeydir: sosyal medya yaygın kullanılıyor ama güven düşük. B seçeneği tam olarak bunu ifade eder. A seçeneği %12'lik güven verisiyle çelişir; C seçeneği ise metinde televizyona dair hiçbir veri olmadığı için desteklenmez. Sena'nın 'yüzdeler bunu gösteriyor' gerekçesi doğru verilere dayanır, ancak yüzeyseldir. Tam puan için hangi yüzdenin hangi yargıyı desteklediğini açıkça yazması gerekir: %68 kullanımı, %12 ise güvenin düşüklüğünü kanıtlar.
2. Mert'in gerekçesi neden geçersizdir? Bir aday 'metne göre' türü sorularda hangi kontrolü yapmalıdır?
Read the worked answer
Mert metne değil, sosyal medya hakkındaki genel kanaate dayanıyor. 'Sosyal medya deyince güvenilirlik akla gelir' ifadesi bir ön kabuldür; metin ise tam tersine, güvenin düşük olduğunu söylüyor. Aday seçeneği işaretlemeden önce şunu kontrol etmelidir: Bu yargıyı destekleyen bir cümle metinde var mı, yoksa benim dış bilgim mi? Varsa cümleyi bulup göstermeli; yoksa seçeneği elemelidir. Ayrıca 'güvenilir', 'her zaman', 'yalnızca' gibi kesinlik bildiren ifadeler metinde aynı kesinlikle geçmiyorsa seçenek büyük olasılıkla çeldiricidir. Bu soruda A seçeneği, metnin tam tersini söylediği için tipik bir 'ters yönde çeldirici'dir.
3. C seçeneği için metinde hangi bilgi eksiktir? Bu eksikliği nasıl adlandırırsınız?
Read the worked answer
Metinde televizyonun haber kaynağı olarak kullanımına dair tek bir cümle ya da yüzde yok. Bu nedenle C, 'metinde desteklenmeyen seçenek' türündedir. Eksiklik, olgusal veri yokluğudur; seçenek makul görünse bile metin tarafından doğrulanamaz. Aday 'yalnızca televizyondan' ifadesindeki 'yalnızca' sınırlayıcısına da dikkat etmelidir; böyle bir iddia ancak açık bir istatistikle kurulabilir. Metin sosyal medya kullanımını öne çıkarırken diğer kaynakları dışlamıyor. Ana fikir sorusunda, metinde hiç değinilmeyen bir kaynağı öne süren seçenek, ayrıntı düzeyinde kalsa bile ana fikri temsil edemez.