Geçmiş Zaman Boşluğunda Bağlam ve Kanıt
Türkçe dersinde boşluk doldurma alıştırması yapılıyor. Cümle şöyledir: 'Dün akşam eve geldiğimde annem yemek ...... ; ocak kapalıydı ve tabaklar doluydu.' Parantez içinde 'hazırlamak' fiili veriliyor. Seçenekler: A) hazırlıyordu B) hazırlamıştı C) hazırladı. İki öğrenci tartışıyor. Elif, 'geldiğimde' ifadesi geçmişte süren bir eylemi anlatır, bu yüzden A diyor. Emre ise 'ocak kapalıydı ve tabaklar doluydu' bilgisi yemeğin bitmiş olduğunu gösterir, bu yüzden B diyor. Öğretmen tahtaya üç ipucu yazıyor: zaman zarfları, eylemlerin sırası ve sonuç durumu. Ayrıca metin bağlamı, ertesi gün misafir geleceği için yemeğin önceden hazırlandığını ima ediyor. Öğretmen, yalnızca zaman ifadesine bakmanın yeterli olmadığını, cümlenin bütünündeki kanıtların dikkate alınması gerektiğini söylüyor. C seçeneğini işaretleyen bir öğrenci ise 'hazırladı' ile 'hazırlamıştı' arasındaki farkı açıklayamıyor. Soru, hem doğru seçeneği hem de gerekçeyi istiyor.
1. Hangi seçenek bağlama en uygundur? Elif'in ve Emre'nin gerekçelerini karşılaştırarak açıklayın.
Read the worked answer
Doğru seçenek B'dir: 'hazırlamıştı'. Cümlede 'geldiğimde' geçmişte bir anı verir; 'ocak kapalıydı ve tabaklar doluydu' ise o anda yemeğin çoktan hazır olduğunu gösterir. '-mıştı' yapısı, geçmişteki bir andan önce tamamlanmış eylemi anlatır. Elif yalnızca zaman ifadesine bakıyor; '-yordu' eylem o anda sürüyor olsaydı uygun olurdu, ama ocak kapalı olduğu için sürme kanıtı yoktur. Emre'nin gerekçesi daha güçlüdür çünkü cümlenin sonuç durumunu kullanır. Yine de Emre'nin bunu '-mıştı'nın işleviyle açıkça adlandırması gerekir; yoksa yanıtı sezgiye dayalı kalır.
2. C seçeneği neden yanlıştır? 'Hazırladı' ile 'hazırlamıştı' arasındaki farkı bir örnekle açıklayın.
Read the worked answer
'Hazırladı' görülen geçmiş zaman eylemi doğrudan ve kesin bir olgu olarak anlatır; çoğu zaman eylemin kendisi öne çıkar. 'Hazırlamıştı' ise önceki bir eylemin sonraki bir ana göre tamamlanmış olduğunu, sonucunun görüldüğünü anlatır. Burada sonuç görülüyor: ocak kapalı, tabaklar dolu. Örnek: 'Misafir geldiğinde yemek hazırdı; annem yemeği hazırlamıştı.' Buna karşılık 'Annem yemek hazırladı ve sofraya oturduk' eylem sırasını doğrudan verir. C seçeneği zaman çizgisini ve öncelik ilişkisini kaçırdığı için bağlama oturmaz.
3. Bir aday bu tür bir boşlukta hangi üç ipucunu sırayla kontrol etmelidir?
Read the worked answer
Birincisi zaman zarfları ve zaman ifadeleri: 'dün akşam', 'geldiğimde' hangi zaman dilimini kuruyor? İkincisi eylemlerin sırası: hangi eylem diğerinden önce bitmiş olmalı? Üçüncüsü sonuç durumu: ocak kapalı, tabaklar dolu gibi kanıtlar eylemin bitip bitmediğini gösterir. Bu üçü birlikte okunmadan yalnızca '-yordu' ya da '-dı' ekine bakmak yanıltır. Aday ayrıca seçenekleri cümleye yerleştirip anlamın değişip değişmediğini kontrol etmelidir; dil bilgisi soruları çoğu zaman tek bir biçimle değil, bağlamla çözülür.