अनुमानमूलक प्रश्नमा तीन विद्यार्थीका तीन थरी उत्तर

पहिचान: कविताको उत्तर अनुमानमूलक (inferential) हो। प्रश्नले 'आशय' सोधेको छ, त्यसैले शब्दको शाब्दिक अर्थ होइन, 'दोधारे' रूपकलाई अनुच्छेदका फाइदा र जोखिमसँग जोडेर लेखकको मनसाय निकाल्नुपर्थ्यो - कविताले ठ्याक्कै त्यही गरेकी छन्।

सीता: उत्तरमा अनुच्छेदकै वाक्य छ, तर आशय निकालिएको छैन। यो पुनरुत्पादन (literal copying) हो; क्रियापद 'आशय के हो' भएकाले यसले पूरा अंक पाउनु हुँदैन।

रमेश: 'सामाजिक सञ्जाल नै नचाहिने' भन्ने कुरा अनुच्छेदमा छैन; उसले आफ्नै पूर्वाग्रहबाट निष्कर्ष निकालेको छ (over-generalisation)। यो पठन-सीमा नाघ्ने त्रुटि हो, स्मरणको त्रुटि होइन।

कविता: निष्कर्ष सही छ, तर प्रमाण-वाक्य छोटो छ; पूरा अंकका लागि अनुच्छेदको कुन वाक्यले के भन्छ भन्ने जोडाइ देखाउनुपर्थ्यो।

निष्कर्ष: तीनै जना फरक सीपमा चुकेका हुन्। शिक्षकले 'कमजोर' भनेर एउटै उपचार दिनुभन्दा तीन फरक उपचार योजना बनाउनुपर्छ।

५ मिनेटको योजना: १. बोर्डमा 'दोधारे = दुई धार' लेख्ने र विद्यार्थीलाई अनुच्छेदबाट दुई फाइदा र दुई जोखिम छान्न ९० सेकेन्ड दिने। २. एउटै वाक्य-खोपी दिने: 'यसैले लेखकको आशय ... हो।' विद्यार्थीले आफैँ पूरा गर्ने। ३. सीता, रमेश र कविताका उत्तर बोर्डमा टाँसेर कक्षाले क्रममा राख्न लगाउने - ४५ जनै सहभागी हुन्छन्, व्यक्तिगत जाँचको समय बाँचिन्छ।

नमुना उत्तरको संरचना (२ अंक): (क) रूपकको सङ्केत अर्थ - एउटै वस्तुले फाइदा र हानि दुवै गर्ने; (ख) अनुच्छेदका दुई पक्षसँग जोडाइ; (ग) 'त्यसैले लेखकको मनसाय सन्तुलित प्रयोग हो' भन्ने निष्कर्ष। पहिलो र तेस्रो बुँदा भए १ अंक, तीनै भए २ अंक।

यसरी मापदण्ड पहिले नै भनिदिँदा अंकन विश्वसनीय हुन्छ र विद्यार्थीले 'कति लेख्ने' भन्ने अन्योल हट्छ।

पहिले उसको उत्तरको सही पक्ष भन्ने: 'तिमीले सञ्जालको जोखिम चिन्यौ, त्यो ठीक हो।' फिडब्याक सधैँ सही अंशबाट सुरु गर्दा विद्यार्थी रक्षात्मक हुँदैन।

त्यसपछि प्रमाण देखाउने: 'अनुच्छेदको यो वाक्य पढ - लेखकले फाइदा पनि भनेका छन्। तिम्रो निष्कर्षलाई टेक्ने वाक्य अनुच्छेदमा कहाँ छ?' 'होइन' भन्नुभन्दा 'प्रमाण कहाँ छ' भनी सोध्दा उसैले आफ्नो सीमा देख्छ।

अन्तमा एउटै वाक्यमा निर्देश: 'आफ्नो विचार लेख्नुअघि अनुच्छेदमा त्यसको आधार खोज; आधार नभए 'मलाई लाग्छ' भनी छुट्टै लेख।' यसले आत्मविश्वास नगुमाई पठन-सीमा सिकाउँछ र (ग) जस्ता व्यक्तिगत धारणा सोध्ने प्रश्नमा पनि काम लाग्छ।