SEE Compulsory Nepali cheat sheet
SEE Compulsory Nepali · Keep the key ideas within reach.
बोध तथा पठन सीप
अपठित गद्यांशको प्रश्नमा पहिले प्रश्न पढ्ने, त्यसपछि खण्ड पढ्दै प्रमाण खोज्ने - उत्तर सधैं खण्डकै भाषाबाट पुष्टि हुनुपर्छ।
शीर्षक छनोटको मापदण्ड: सम्पूर्ण खण्डको केन्द्रीय विषय समेट्ने, छोटो र आकर्षक; एउटा अनुच्छेदको मात्र विषय भएको शीर्षक गलत ठहरिन्छ।
'भन्नुको आशय' वा 'सारांश' सोधिए शब्दशः उद्धरण नलेखी लेखकको भाव आफ्नै वाक्यमा लेख्ने; उद्धरणले आंशिक अंक मात्र दिन्छ।
अनुच्छेदगत प्रश्नको उत्तर त्यही अनुच्छेदको सीमाभित्र राख्ने; अन्यत्रको तथ्य थप्दा अंक कटौती हुनसक्छ।
सत्य/असत्य वा मिलान प्रश्नमा खण्डकै वाक्यलाई प्रमाणका रूपमा भिडाउने; अनुमानमा आधारित निर्णय असत्य ठहरिन्छ।
अपठित पद्यांशमा वक्ता, सम्बोधित पक्ष, भाव र रस छुट्याउने; कविताको मूल भाव प्रायः अन्तिम पङ्क्तिमा खुल्छ।
सूचना, विज्ञापन वा पत्रजन्य खण्डमा मिति, समय, स्थान, सम्पर्क नम्बर र शर्तजस्ता तथ्याङ्क छुट्याएर लेख्ने।
शब्दार्थ सोधिएको शब्दको अर्थ खण्डको सन्दर्भअनुसार निर्धारण गर्ने; शब्दकोशको पहिलो अर्थ मात्र लिनु हुँदैन।
प्रश्नको क्रियापद (उल्लेख गर्नु, व्याख्या गर्नु, कारण दिनु) ले नै अपेक्षित विस्तार र बिन्दु संख्या तोक्छ।
भाषिक संरचना तथा व्याकरण
कर्ता + ने, कर्म + लाई, करण + ले/द्वारा, सम्प्रदान + लाई, अपादान + बाट/देखि, अधिकरण + मा/माथि - यही जोडीले कारक पहिचान गरिन्छ।
कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्य बनाउँदा कर्तामा 'ले/बाट', कर्म कर्ताको स्थानमा र क्रियामा 'इ' प्रत्यय: रामले पत्र लेख्यो → रामबाट पत्र लेखियो।
क्रियापद कर्ताको लिङ्ग, वचन र पुरुषसँग मिल्नुपर्छ: 'केटी आयो' अशुद्ध, 'केटी आई' शुद्ध।
वर्तमान: छ/छन्/छु; भूत: थियो/भयो/गयो; भविष्यत्: हुनेछ/जानेछ - क्रियारूपले काल निर्धारण गर्छ।
समास पहिचान: पहिलो पद अव्यय भए अव्ययीभाव; संख्यावाचक भए द्विगु; 'र' लोप भए द्वन्द्व; अन्तिम पद प्रधान भए तत्पुरुष; तेस्रो अर्थ जनाए बहुव्रीहि।
शब्द भेद वाक्यमा प्रयोगका आधारमा तय हुन्छ - एउटै शब्द सन्दर्भअनुसार नाम वा विशेषण दुवै हुनसक्छ।
उपसर्ग शब्दको अगाडि (प्र + गति = प्रगति) र प्रत्यय पछाडि (पढ + आइ = पढाइ) जोडिएर नयाँ शब्द बनाउँछ।
वर्तनी जाँच्दा श/ष/स, ज्ञ/ग्य, ऋ/रि र ह्रस्व–दीर्घ भेद हेर्ने; तत्सम शब्दमा संस्कृतकै वर्तनी कायम राख्ने।
विराम चिन्ह: पूर्णविराम (।), अल्पविराम (,), प्रश्न (?), विस्मय (!), उद्धरण (' ') - अर्थभेद गराउने ठाउँमा अनिवार्य।
अभिव्यक्ति तथा लेखन
निबन्धको ढाँचा: भूमिका (विषय परिचय) - विषयवस्तु (तर्क, उदाहरण, अनुभव) - उपसंहार (निष्कर्ष); एक अनुच्छेदमा एक केन्द्रीय भाव।
औपचारिक पत्रको क्रम: प्रेषक ठेगाना, मिति, प्रापक ठेगाना, विषय, सम्बोधन, मुख्य विषय, हस्ताक्षर र नाम।
अनौपचारिक पत्रमा सम्बोधन र सम्भाषण (आदरणीय/प्रिय) अनिवार्य; विषय शीर्षक प्रायः राखिँदैन।
सूचना वा विज्ञापनमा के, कहिले, कहाँ, कसले, किन र कसरी समेटिनुपर्छ; शीर्षक आकर्षक र भाषा छोटो हुनुपर्छ।
तोकिएको शब्द सीमा नाघ्नु वा धेरै कम लेख्नु अंक कटौतीको कारण बन्छ; अंकभारअनुसार बिन्दु संख्या निर्धारण गर्ने।
अनुच्छेदको पहिलो वाक्य विषय वाक्य हुनुपर्छ; त्यसपछिका वाक्यले व्याख्या, उदाहरण र समर्थन दिनुपर्छ।
पुनरुक्ति र भरपर्दो नभएका विशेषण हटाउने; कारण–परिणाम जनाउन किनभने, त्यसैले, फलस्वरूप जस्ता संयोजक प्रयोग गर्ने।
औपचारिक लेखनमा तत्सम शब्द र मानक वर्तनी प्रयोग गर्ने; सामाजिक सञ्जालको भाषा वा अनौपचारिक संक्षिप्तीकरण नराख्ने।
पाठ्यपुस्तकका साहित्यिक सामग्री
नवरस: शृङ्गार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, वीभत्स, अद्भुत र शान्त - कविताको प्रधान भाव पहिचान गर्दा यही वर्गीकरण प्रयोग गर्ने।
उपमा: 'जस्तै/सरि/झैं' ले दुई वस्तु जोडिन्छ; रूपक: उपमेय र उपमानबीच अभेद आरोप हुन्छ (जीवन नै युद्ध हो)।
अनुप्रास: एउटै वर्णको पुनरुक्ति; यमक: एउटै शब्द फरक अर्थमा दोहोरिने; श्लेष: एउटै शब्दले दुई अर्थ दिने।
मानवीकरण: प्रकृतिलाई मानव गुण दिने; अतिशयोक्ति: बढाइचढाइ गरी भन्ने; उत्प्रेक्षा: 'जनु/मानौं' ले सम्भावना देखाउने।
कविताको भाव लेख्दा पहिले कविको सन्देश र पाठको मूल भनाइ एक वाक्यमा, त्यसपछि पङ्क्तिकै प्रमाणसहित व्याख्या गर्ने।
कथाको सारांशमा घटना, पात्र, द्वन्द्व र अन्त्य क्रमैसँग राख्ने; पात्रको चरित्रचित्रण गर्दा पाठकै प्रमाण दिने।
आदिकवि भानुभक्त आचार्य (भानुभक्तीय रामायण), महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (मुना मदन, सुलोचना), युगकवि मोतीराम भट्ट - उपनाम–कृति जोडी सम्झने।
नाटक वा संवाद पाठमा दृश्य, पात्रको उद्देश्य र भनाइको उपलक्ष्य अर्थ छुट्याउने; संवादको सतही अर्थमा मात्र अड्किनु हुँदैन।
गद्य पाठको सार लेख्दा पाठकै क्रम (भूमिका–घटनाक्रम–निष्कर्ष) पछ्याउने; आफ्नै स्वतन्त्र टिप्पणी थप्नु हुँदैन।