SEE Compulsory Nepali key terms

भाषा बोल्दा निस्कने सबैभन्दा सानो ध्वनि एकाइ, जसलाई अझ टुक्र्याउन सकिँदैन। लेखनमा यसलाई स्वर वर्ण र व्यञ्जन वर्ण गरी दुई समूहमा राखिन्छ।

मुखबाट निस्कने हावा कतै नरोकिई बाहिर जाँदा उत्पन्न हुने वर्ण। नेपालीमा यी वर्ण अरू वर्णको सहारा बिनै उच्चारण हुन्छन्, जस्तै अ, आ, इ, उ, ए, ओ।

स्वरको सहायताले मात्र उच्चारण हुने वर्ण; बोल्दा हावा मुखभित्र कुनै न कुनै रूपमा अवरुद्ध हुन्छ। क, ख, ग, च, ज, ट, त, प, म आदि यसका उदाहरण हुन्।

संज्ञा वा सर्वनामले पुरुष जाति, स्त्री जाति अथवा निर्जीव वस्तु जनाउने व्याकरणिक भेद। नेपालीमा पुलिङ्ग र स्त्रीलिङ्ग मुख्य मानिन्छन्, जस्तै छोरा र छोरी।

संज्ञा, सर्वनाम वा क्रियापदले एक अथवा एकभन्दा बढी जनाउने व्याकरणिक भेद। एक जनाउने एकवचन र धेरै जनाउने बहुवचन हुन्छन्, जस्तै केटा र केटाहरू।

वक्ता, श्रोता र अन्य व्यक्तिबीचको सम्बन्ध देखाउने व्याकरणिक भेद। बोल्ने म प्रथम पुरुष, सुन्ने तिमी वा तपाईं द्वितीय पुरुष र चर्चा गरिने व्यक्ति तृतीय पुरुष हुन्।

वाक्यमा क्रियापदसँग संज्ञा वा सर्वनामको सम्बन्ध देखाउने व्याकरणिक तत्त्व। कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, सम्बन्ध र अधिकरण गरी सात कारक मानिन्छन्।

कारकको सम्बन्ध स्पष्ट पार्न संज्ञा वा सर्वनामपछि जोडिने प्रत्यय वा चिह्न। ले, लाई, बाट, को, मा जस्ता तत्त्वले कर्ता, कर्म, अपादान आदि कारक जनाउँछन्।

दुई वा दुईभन्दा बढी शब्द मिलेर एउटै पद बन्ने प्रक्रिया, जस्तै राजकुमार (राजाको कुमार)। यसमा पदहरूबीचको विभक्ति हटाइन्छ र अर्थ नयाँ रूपमा मिल्छ।

दुई वर्ण वा शब्द जोडिँदा ध्वनि परिवर्तन भई नयाँ रूप बन्ने प्रक्रिया। जस्तै हिम र आलय मिलेर हिमालय बन्छ; स्वर सन्धि, व्यञ्जन सन्धि र विसर्ग सन्धि यसका भेद हुन्।

शब्दको अगाडि जोडिएर नयाँ शब्द वा नयाँ अर्थ बनाउने तत्त्व, जस्तै प्र जोडिँदा प्रगति बन्छ। यसले मूल शब्दको अर्थ परिवर्तन वा विस्तार गर्छ।

शब्दको पछाडि जोडिएर नयाँ शब्द वा व्याकरणिक रूप बनाउने तत्त्व, जस्तै लेख् मा इत जोडिँदा लेखित बन्छ। कृत् र तद्धित प्रत्यय यसका मुख्य भेद हुन्।

एउटै वा लगभग एउटै अर्थ बुझाउने भिन्न भिन्न शब्दहरू, जस्तै सूर्यका पर्यायवाची रवि, भानु र दिनकर हुन्। लेखनमा शब्द दोहोरिन नदिन यिनको प्रयोग उपयोगी हुन्छ।

एकअर्काको उल्टो वा विरोधी अर्थ बुझाउने शब्दहरू, जस्तै उज्यालो र अँध्यारो, राम्रो र नराम्रो। यिनले अर्थमा तुलना र भिन्नता स्पष्ट पार्न मद्दत गर्छन्।

एउटै शब्दले सन्दर्भअनुसार दुई वा दुईभन्दा बढी भिन्न अर्थ बुझाउने अवस्था, जस्तै करले हात वा राजस्व जनाउँछ। सही अर्थ पहिचानका लागि वाक्यको सन्दर्भ हेर्नुपर्छ।

शब्दले अर्थ बुझाउने शक्ति; अभिधा (सिधा अर्थ), लक्षणा (सम्बन्धबाट बुझिने अर्थ) र व्यञ्जना (लुकेको सङ्केतार्थ) गरी तीन भेद मानिन्छन्। यसले साहित्यिक भाषाको गहिराइ बुझ्न सघाउँछ।

कविता वा गद्यलाई सुन्दर, आकर्षक र अर्थपूर्ण बनाउन प्रयोग गरिने शब्दिक वा अर्थगत विशेषता। उपमा, रूपक, अनुप्रास, उत्प्रेक्षा आदि यसका प्रमुख भेद हुन्।

एउटा वस्तु वा व्यक्तिलाई अर्कोसँग जस्तै, झैँ, सरि जस्ता वाचक शब्दद्वारा तुलना गरिने अलङ्कार। जस्तै उसको मुहार चन्द्रमा जस्तै छ भन्ने वाक्यमा मुहार र चन्द्रमा तुलना गरिएका छन्।

उपमेय र उपमानलाई छुट्टै नराखी एउटै हुन् भनेर देखाइने अलङ्कार, जहाँ जस्तै जस्ता वाचक शब्द हुँदैनन्। जस्तै उसको मुहार चन्द्रमा हो भन्ने वाक्यमा मुहारलाई साक्षात् चन्द्रमा भनिएको छ।

साहित्य पढ्दा वा हेर्दा पाठक वा दर्शकमा जाग्ने आनन्ददायी भाव वा अनुभूति। करुण, हास्य, वीर, शृङ्गार, भयानक आदि नवरस मानिन्छन्; भावको चरम उत्कर्षबाट रस जाग्छ।

कवितामा अक्षर सङ्ख्या, लय, यति र तालको निश्चित नियमअनुसार मिलाइएको रचना। शब्द छन्द, मात्रा छन्द र गण छन्द यसका मुख्य प्रकार मानिन्छन्।

प्रेम, विरह र जीवनदर्शन जस्ता विषयमा लेखिने फारसी मूलको कविता विधा, जसमा समान लय र अन्त्यानुप्रास भएका पङ्क्तिहरू दोहोरिन्छन्। नेपाली साहित्यमा पनि यो लोकप्रिय विधा हो।

जापानी मूलको छोटो कविता विधा, जसमा तीन पङ्क्तिमा क्रमशः पाँच, सात र पाँच मात्रा राखिन्छ। प्रकृति र क्षणिक अनुभूति यसका प्रमुख विषय हुन्।

कुनै एक विषयमा लेखकका स्वतन्त्र विचार, अनुभव र भावना क्रमबद्ध रूपमा व्यक्त गरिने गद्य विधा। वर्णनात्मक, विचारात्मक र भावात्मक निबन्ध यसका भेद मानिन्छन्।

एकै अङ्कमा सुरुदेखि अन्त्यसम्म देखाइने छोटो नाटक; यसमा थोरै पात्र, सीमित दृश्य र छोटो समय हुन्छ। मञ्चनका लागि लेखिने भएकाले संवाद र द्वन्द्व यसमा प्रमुख हुन्छन्।

महाकाव्यभन्दा छोटो तर पूर्ण कथानक भएको काव्य, जसमा एउटै मुख्य घटना वा जीवनको एउटा पक्षलाई केन्द्रित गरिन्छ। थोरै सर्ग सङ्ख्या र सीमित पात्र यसका लक्षण हुन्।

कुनै व्यक्तिको जन्मदेखि मृत्युसम्मको वा जीवनका मुख्य घटनाहरूको तथ्यपरक वर्णन गर्ने गद्य विधा। यसमा घटना र मितिहरू यथार्थपरक रूपमा क्रमैसँग प्रस्तुत गरिन्छ।

लेखकले आफैँ भोगेका वा देखेका भूतकालका घटना र अनुभव सम्झिएर लेखिने आत्मपरक गद्य विधा। यसमा व्यक्तिगत भावना र तत्कालीन परिवेश झल्किन्छ।

कुनै घटना, स्थल वा व्यक्तिको प्रत्यक्ष अवलोकन र अनुभवका आधारमा तथ्य र भावना मिसाएर लेखिने साहित्यिक गद्य विधा। पत्रकारिता र साहित्यको सीमामा पर्ने यो विधा यथार्थमुखी हुन्छ।

कथा, नाटक वा कवितामा घटना घटाउने, संवाद बोल्ने वा कथालाई अगाडि बढाउने व्यक्ति वा चरित्र। कथाको केन्द्रमा रहनेलाई मुख्य र सहयोगी भूमिकामा रहनेलाई गौण पात्र भनिन्छ।

सरकारी वा संस्थागत कामकाजका लागि औपचारिक भाषा र निश्चित ढाँचामा लेखिने पत्र। यसमा पत्र सङ्ख्या, चलानी, विषय, सन्दर्भ र हस्ताक्षर जस्ता तत्त्व अनिवार्य हुन्छन्।

कुनै काम, अध्ययन वा घटनाबारे सङ्कलित तथ्य, विश्लेषण र सुझावसहित तयार पारिने औपचारिक लिखत। यसमा उद्देश्य, कार्यविधि, नतिजा र निष्कर्ष क्रमैसँग राखिन्छ।

कुनै फाइल, प्रस्ताव वा निवेदनमा निर्णयका लागि तयार गरिने छोटो औपचारिक लिखत, जसमा मागिएको व्यहोरा, कानुनी आधार र सुझाव संक्षेपमा राखिन्छ।

कुनै लामो पाठको मुख्य विचारलाई छोटो बनाई आफ्नै शब्दमा प्रस्तुत गर्ने कार्य। यसमा अनावश्यक विस्तार हटाइन्छ, तर मूल भाव र तर्क भने कायम राखिन्छ।

कविता वा गद्यांशको आशयलाई टुक्रा नगरी सरल भाषामा बुझाउने लेखाइ। यसमा एउटा शब्दको सट्टा पूरै पङ्क्ति वा अनुच्छेदको लुकेको अर्थ खोलिन्छ।

लेख, कविता वा पाठको मुख्य विषय जनाउने छोटो नाम, जसले पाठकलाई भित्री कुराको सङ्केत दिन्छ। राम्रो शीर्षक छोटो, आकर्षक र विषयसँग मिल्ने हुनुपर्छ।

कुनै घटना, वाक्य वा पङ्क्ति आएको सन्दर्भ वा परिवेश; कुन अवस्थामा, कसले र किन भन्यो भन्ने पृष्ठभूमि। प्रसङ्ग बुझेपछि मात्र भनाइको वास्तविक अर्थ स्पष्ट हुन्छ।