पाठ्यपुस्तकका साहित्यिक सामग्री: भाव, पात्र, अलङ्कार र सन्देश
पाठ्यपुस्तकका साहित्यिक सामग्री
यो खण्डले कक्षा १० को अनिवार्य नेपाली पाठ्यपुस्तकका कविता, कथा, निबन्ध, नाटक/संवाद, जीवनी र संस्मरणका आधारमा विषयवस्तु, पात्र, भाव, सन्देश र भाषिक सौन्दर्य बुझ्ने क्षमता जाँच्छ। प्रश्न प्रायः "कविताको मुख्य भाव के हो?", "पात्रको चरित्रचित्रण गर्नुहोस्", "अलङ्कार पहिचान गर्नुहोस्", "लेखकको सन्देश के हो?" र "शीर्षकको औचित्य" वरिपरि घुम्छ।
पढ्दा ध्यान दिने
- कविता: वक्ता को हो? केन्द्रीय भाव (राष्ट्रियता, प्रकृति, परिवर्तन, मानवता) के हो? दोहोरिने शब्द र लयले के सङ्केत गर्छ?
- कथा र नाटक: घटनाक्रम, द्वन्द्व, पात्रको उद्देश्य र अन्त्यको सन्देश।
- निबन्ध र जीवनी: लेखकको तर्क, उदाहरण र प्रस्तुतिको क्रम।
- अलङ्कार: उपमा (जस्तै/सरि), रूपक (अभेद आरोप), मानवीकरण (प्रकृतिलाई मानव क्रिया), अनुप्रास (व्यञ्जन दोहोरिने), उत्प्रेक्षा (मानौँ)।
- शब्दशक्ति: अभिधा (सोझो अर्थ), लक्षणा (सोझो अर्थ नमिल्ने), व्यञ्जना (सङ्केतित अर्थ)।
काम गरिएको उदाहरण
"नदी सुक्खा भई बग्न छाडी, धर्तीले आफ्नै सन्तान गुमाई" भन्ने पङ्क्तिमा नदी र धर्तीलाई मानवजस्तै व्यवहार गराइएको छ, त्यसैले यो मानवीकरण हो। यसले पर्यावरण विनाशको सन्देश पनि दिन्छ। प्रश्नले "अलङ्कार र भाव" दुवै सोधेको छ भने दुवै लेख्नुपर्छ; एउटा मात्र लेख्दा आधा अङ्क जान्छ।
अङ्क गुमाउने ठाउँ
- कथाको सार लेख्दा पात्रको नाम र भूमिका नराख्ने।
- अलङ्कारको नाम मात्र लेखी पङ्क्तिबाट प्रमाण नदेखाउने।
- कविताको भावलाई कविको जीवनीसँग मिसाउने।
- शीर्षकको औचित्यमा "राम्रो छ" जस्तो सामान्य वाक्य लेख्ने।