BSEB Inter Maithili cheat sheet
BSEB Inter Maithili · Keep the key ideas within reach.
गद्य खण्ड - मुख्य तथ्य आ उत्तर-निर्णय नियम
वर्णरत्नाकर (अनुमानित 1324 ई.) ज्योतिरीश्वर ठाकुरक कृति - मैथिलीक पहिल गद्य-ग्रन्थ मानल जाइत अछि; ई अवहट्ट-मिश्रित भाषामे अछि आ हरिसिंहदेवक दरबार आ समकालीन समाजक वर्णन करैत अछि।
हरिमोहन झा → 'कन्यादान' उपन्यास: मिथिलाक दहेज, बाल-विवाह आ कौटुम्बिक रूढ़ि पर व्यंग्य; आधुनिक मैथिली उपन्यासक आधार-स्तम्भ।
गद्य विधाक पहिचान: निबन्ध = विचार-प्रधान; कहानी = एक केन्द्रीय घटना; उपन्यास = विस्तृत कथा, उपकथा आ बहु पात्र; संस्मरण = स्मृति-आधारित; रेखाचित्र = व्यक्तित्वक झलक; जीवनी = अन्यक जीवन।
कहानीक छह तत्व: कथावस्तु, पात्र, वातावरण, संवाद, चरित्र-चित्रण आ उद्देश्य - उत्तरमे प्रत्येक तत्वक उदाहरण पाठ सँ देब जरूरी।
उपन्यास आ कहानीक अन्तर: उपन्यासमे उपकथा, अनेक पात्र आ दीर्घ समय-सीमा; कहानीमे एक केन्द्रीय भाव आ सीमित पात्र होइत छनि।
पात्र-विश्लेषणक क्रम: परिचय → शारीरिक/मानसिक लक्षण → पाठ सँ प्रमाण → कथामे भूमिका → लेखकक उद्देश्य → निष्कर्ष।
लेखक-परिचयमे पूछल जाइवला तथ्य: जन्म-स्थान, युग, प्रमुख कृति, भाषा-शैली, विधा आ मैथिली साहित्यमे योगदान।
निबन्ध-आधारित प्रश्नमे पहिने मूल विचार (theme) एक वाक्यमे, तकर बाद पाठ सँ दू-तीन प्रमाण, अन्तमे समकालीन सन्दर्भ लिखल जाइत अछि।
पद्य खण्ड - रस, अलंकार आ कवि-तथ्य
विद्यापति (14म्–15म् शताब्दी) - 'मैथिल कोकिल'; पदावलीमे राधा-कृष्णक श्रृंगार आ भक्ति; संस्कृत रचना - भूपरिक्रमा, पुरुषपरीक्षा; अवहट्टमे कीर्तिलता।
पदावली गीति-काव्य छी - पद सभ संगीतबद्ध छनि आ राग-रागिनीमे गाओल जाइत छनि; एकर मुख्य भाव संयोग आ वियोग श्रृंगार छी।
रस-स्थायी भाव: श्रृंगार-रति, हास्य-हास, करुण-शोक, रौद्र-क्रोध, वीर-उत्साह, भयानक-भय, वीभत्स-जुगुप्सा, अद्भुत-विस्मय, शान्त-निर्वेद, वात्सल्य-वात्सल्य।
श्रृंगार रसक दू भेद: संयोग (मिलन, उल्लास) आ वियोग (विरह, उत्कण्ठा); वियोग श्रृंगारमे काम-विरह आ अभिलाषा प्रधान होइत अछि।
शब्दालंकार - अनुप्रास, यमक, श्लेष; अर्थालंकार - उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, अनन्वय, अतिशयोक्ति, मानवीकरण।
पहिचान-नियम: 'सन/जकाँ/नाई/तरह' = उपमा; अभेद-कल्पना = रूपक; 'मानु/जनु/मानहुँ' = उत्प्रेक्षा; एकहि वर्णक आवृत्ति = अनुप्रास।
छन्द: दोहा - 24 मात्रा (13+11); चौपाई - 16+16 मात्रा; सोरठा - दोहाक उल्टा (11+13); पद - गीति-छन्द।
व्याख्या-उत्तरक ढाँचा: प्रसंग (कवि/रचना) → प्रतिपाद्य → प्रतीकात्मक अर्थ → रस-अलंकार → भाषा-सौन्दर्य → निष्कर्ष।
व्याकरण - सूत्र आ पहिचान-नियम
संधि = दू वर्णक निकट मेल सँ नव ध्वनि; भेद - स्वर संधि, व्यंजन संधि, विसर्ग संधि।
स्वर संधि: दीर्घ (अ+अ=आ), गुण (अ+इ=ए), वृद्धि (अ+ए=ऐ), यण (इ+अ=य्), अयादि (ए+अ=अय्)।
समास = दू वा बेसी शब्दक संक्षिप्त मेल; छह भेद - तत्पुरुष, कर्मधारय, बहुव्रीहि, द्वन्द्व, द्विगु, अव्ययीभाव।
पहिचान: उत्तर पद प्रधान + विभक्ति-लोप = तत्पुरुष; विशेषण+विशेष्य = कर्मधारय; अन्य पदार्थ प्रधान = बहुव्रीहि; 'आ' लोप = द्वन्द्व; संख्यावाची पूर्व पद = द्विगु; पूर्व पद अव्यय = अव्ययीभाव।
कारक आठ: कर्ता (ने), कर्म (को), करण (से/द्वारा), सम्प्रदान (के लेल), अपादान (सँ अलग), अधिकरण (मे/पर), सम्बन्ध (क/की/केर), सम्बोधन (हे)।
काल तीन: वर्तमान, भूत, भविष्यत्; प्रत्येकक सामान्य, अपूर्ण (जारी) आ पूर्ण (समाप्त) रूप।
शब्द-भेद पाँच: संज्ञा (व्यक्ति/वस्तु/भाव), सर्वनाम (हम, अहाँ, ओ), विशेषण (गुण/संख्या), क्रिया (काम), अव्यय (अपरिवर्तनीय - आ, पर, बहुत)।
मुहावरा = वाक्यांश, शाब्दिक अर्थ नहि बल्कि विशेष अर्थ; लोकोक्ति = पूर्ण वाक्य, लोक-अनुभवक सत्य (जेना 'हाथीक दाँत खाएबो नहि, देखेबो नहि')।
वाक्य-शुद्धि: कर्ता-क्रिया अन्वय, लिंग-वचन-पुरुष मिलान, अनावश्यक पुनरुक्ति आ विभक्ति-चिह्नक प्रयोग जाँचल जाइत अछि।
साहित्येतिहास - काल, आन्दोलन आ संस्था
काल-विभाजन: आदिकाल/अवहट्ट (लगभग 8म्–14म् शताब्दी), मध्यकाल (14म्–17म्, विद्यापति आ भक्ति-पदावली), आधुनिक काल (19म् शताब्दी सँ)।
अवहट्ट = अपभ्रंश आ मैथिलीक संक्रमण-भाषा; एहि कालक प्रमुख रचना - वर्णरत्नाकर, कीर्तिलता आ सिद्ध साहित्य।
विद्यापति युग: श्रृंगार आ भक्तिक समन्वय, पदावलीक उदय आ मिथिलाक कर्णाट/ओइनवार दरबारी संस्कृतिक पृष्ठभूमि।
वैष्णव पदावली परम्परा: विद्यापति क बाद गोविन्ददास, चतुर्भुजदास आ अन्य कवि सभ कृष्ण-भक्ति वला पद रचलनि।
जर्ज अब्राहम ग्रियर्सन - Linguistic Survey of India (1903) क संचालक; मैथिली केँ स्वतन्त्र भाषा मानि एकर क्षेत्र आ व्याकरणक विवरण देलनि।
सन् 1965: साहित्य अकादमी मैथिली केँ मान्य भाषा घोषित केलक; एकर बाद अकादमी पुरस्कार आ अनुवाद-कार्य संस्थागत रूपमे शुरू भेल।
संविधानक 92म् संशोधन (2003) द्वारा मैथिली आठम् अनुसूचीमे सम्मिलित भेल आ ई 2004 सँ प्रभावी भेल।
आधुनिक प्रवृत्ति: राष्ट्रीय जागरण, प्रगतिवाद, यथार्थवाद, आञ्चलिकता आ स्त्री-स्वर - ई क्रमशः गद्य आ पद्य दुनूमे देखाइत अछि।
रचना एवं निबन्ध - संरचना आ प्रारूप
निबन्ध-संरचना: भूमिका (विषय-परिचय, 1 अनुच्छेद) → विस्तार (तर्क, उदाहरण, विश्लेषण) → उपसंहार (निष्कर्ष, 1 अनुच्छेद)।
निबन्धक भेद: वर्णनात्मक (दृश्य/यात्रा), विचारात्मक (तर्क-प्रधान), भावात्मक (भावना-प्रधान), आलोचनात्मक (समीक्षा-प्रधान)।
औपचारिक पत्रक सात अंग: प्रेषकक पता, दिनांक, प्राप्तकर्ताक पता, विषय, सम्बोधन, मुख्य वर्णन, हस्ताक्षर आ नाम।
अनौपचारिक पत्रमे विषय-पंक्ति आ कार्यालयीन सम्बोधन नहि होइत; भाषा सरल, व्यक्तिगत आ सहज होइत अछि।
अनुवाद: शब्दानुवाद (शब्द-प्रति-शब्द), भावानुवाद (अर्थ-प्रधान, श्रेष्ठ), छायानुवाद, मुक्तानुवाद; तकनीकी शब्द आ मुहावराक संदर्भ-अनुसार प्रयोग।
संक्षेपण नियम: मूलक लगभग एक-तिहाई, अपन शब्दमे, मूल क्रम आ आशय बचाबैत, अनावश्यक उदाहरण आ पुनरुक्ति हटाबैत।
आवेदन-पत्रक प्रारूप: सेवामे (सम्बोधन), विषय, निवेदन (कारण + प्रार्थना), धन्यवाद, हस्ताक्षर, नाम, पता आ दिनांक।
रिपोर्ट/प्रतिवेदनक अंग: शीर्षक, दिनांक-स्थान, घटना-विवरण (कौन-कहिया-कतय-की), स्रोत आ निष्कर्ष - भाषा तटस्थ आ तथ्यपरक रखल जाइत अछि।