BSEB Inter Maithili study materials
BSEB Inter Maithili study resources

BSEB Inter Maithili key terms

BSEB Inter Maithili · Get comfortable with the vocabulary.

संधि

दू ध्वनि वा शब्द जखन बिना विराम जोड़ल जाइत अछि तखन ओकर सीमा पर ध्वनि-परिवर्तन भ' जाइत अछि; ई जोड़े के प्रक्रिया संधि कहल जाइत अछि। जेना 'विद्या + आलय' = विद्यालय।

Related: समास, उपसर्ग
समास

दू वा बेसी स्वतंत्र शब्द जखन मिलि एकटा नव शब्द बनाबैत अछि आ बीचक विभक्ति-चिह्न लुप्त भ' जाइत अछि, तखन ओ जोड़ समास कहल जाइत अछि। जेना 'राजा के घर' = राजघर।

Related: संधि, शब्द-भेद
कारक

वाक्य में क्रिया के साथ संज्ञा वा सर्वनाम के संबंध कारक कहल जाइत अछि; कर्ता, कर्म, करण, संप्रदान, अपादान, संबंध आ अधिकरण-ई आठ कारक मानल जाइत अछि।

Related: काल, पद-परिचय
काल

क्रिया के द्वारा कार्य के समय के बोध होइत अछि; वर्तमान, भूत आ भविष्य-ई तीन मुख्य काल मैथिली व्याकरण में मानल जाइत अछि।

Related: कारक, पद-परिचय
शब्द-भेद

अर्थ आ प्रयोग के आधार पर शब्द के वर्गीकरण शब्द-भेद कहल जाइत अछि; संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण, क्रिया आ अव्यय-ई पाँच मुख्य भेद छी।

Related: वचन, लिंग
मुहावरा

अक्षरशः अर्थ छोड़ि विशेष लाक्षणिक अर्थ बुझाबै वाला शब्द-समूह मुहावरा कहल जाइत अछि; ई वाक्य में क्रिया के रूप में प्रयुक्त होइत अछि। जेना 'नाक काटब'।

Related: लोकोक्ति
लोकोक्ति

लोक-अनुभव पर आधारित, पूर्ण वाक्य के रूप में प्रयुक्त, सूक्ति-जैसा अर्थ बुझाबै वाला कहावत लोकोक्ति कहल जाइत अछि; एकर प्रयोग तर्क वा उपदेश के समर्थन में होइत अछि।

Related: मुहावरा
उपसर्ग

शब्द के पहिने जुड़ि ओकर मूल अर्थ में परिवर्तन वा विशेषता लाबै वाला अव्यय उपसर्ग कहल जाइत अछि; जेना 'प्र' + 'गति' = प्रगति।

Related: प्रत्यय, संधि
प्रत्यय

शब्द के बाद जुड़ि नव शब्द बनाबै वा ओकर व्याकरणिक रूप निर्धारित करै वाला तत्व प्रत्यय कहल जाइत अछि; जेना 'लिख' + 'क' = लेखक।

Related: उपसर्ग, समास
वचन

संज्ञा, सर्वनाम आ क्रिया के एक वा अनेक होबै के बोध वचन कहल जाइत अछि; मैथिली में सामान्यतः एकवचन आ बहुवचन-ई दू वचन प्रचलित छी।

Related: लिंग, पद-परिचय
लिंग

संज्ञा आ सर्वनाम में पुरुष-जाति वा स्त्री-जाति के बोध लिंग कहल जाइत अछि; मैथिली में पुल्लिंग आ स्त्रीलिंग मुख्यतः मानल जाइत अछि, किछ स्थिति में नपुंसक भी।

Related: वचन, पद-परिचय
पद-परिचय

वाक्य में प्रयुक्त कुनै शब्द के व्याकरणिक पहचान-भेद, लिंग, वचन, कारक, काल आ पुरुष-बताबै के प्रक्रिया पद-परिचय कहल जाइत अछि।

Related: कारक, काल
कथावस्तु

कथा में घटना-क्रम, पात्र आ परिस्थिति के संगठित रूप कथावस्तु कहल जाइत अछि; ई आरंभ, विकास, चरम बिंदु आ समापन के क्रम में सजल जाइत अछि।

Related: पात्र-चित्रण, संवाद
पात्र-चित्रण

कथा वा नाटक में पात्र के रूप, स्वभाव, विचार आ व्यवहार के चित्रण पात्र-चित्रण कहल जाइत अछि; ई संवाद आ क्रिया के माध्यम से पाठक के सामने उभरैत अछि।

Related: संवाद, कथावस्तु
संवाद

दू वा बेसी पात्र के बीच भाषा के आदान-प्रदान संवाद कहल जाइत अछि; ई कथा में घटना बढ़ाबै, पात्र के स्वभाव उजागर करै आ नाटकीयता लाबै में सहायक होइत अछि।

Related: पात्र-चित्रण, कथावस्तु
संस्मरण

लेखक अपन पहिने के अनुभव, घटना वा व्यक्ति के स्मृति के आधार पर जे गद्य-रचना लिखैत अछि, ओ संस्मरण कहल जाइत अछि; एकरा में व्यक्तिगत स्वर आ तत्कालीन परिवेश झलकैत अछि।

Related: रेखाचित्र, व्यंग्य
रेखाचित्र

कुनै व्यक्ति के बाहरी रूप आ आंतरिक स्वभाव के संक्षिप्त, चित्रात्मक शब्द-चित्र रेखाचित्र कहल जाइत अछि; एकरा में लेखक के सूक्ष्म अवलोकन आ व्यंग्य-भाव प्रायः देखल जाइत अछि।

Related: संस्मरण, व्यंग्य
व्यंग्य

सीधा आरोप के बदला तीखा, हास्यपूर्ण वा कटाक्षपूर्ण भाषा में दोष आ दुर्गुण पर प्रहार व्यंग्य कहल जाइत अछि; ई पाठक के हँसाबै के साथ-साथ सचेत करैत अछि।

Related: रेखाचित्र, संस्मरण
रस

काव्य पढ़ै वा सुनै पर हृदय में उत्पन्न होइ वाला आनंदमय अनुभूति रस कहल जाइत अछि; स्थायी भाव, विभाव, अनुभाव आ संचारी भाव के संयोग से रस निष्पन्न होइत अछि।

Related: अलंकार, बिंब
अलंकार

काव्य में सौंदर्य, चमत्कार आ प्रभाव बढ़ाबै वाला शब्द-विधान अलंकार कहल जाइत अछि; ई मुख्यतः शब्दालंकार आ अर्थालंकार में विभाजित कएल जाइत अछि।

Related: रस, बिंब
छंद

काव्य-पंक्ति में अक्षर-संख्या, लय, यति आ गति के नियत संरचना छंद कहल जाइत अछि; ई पद्य के लयबद्धता आ पाठ-सुविधा सुनिश्चित करैत अछि।

Related: गीत, रस
प्रतीक

कुनै वस्तु वा स्थिति जखन अपन सीधा अर्थ छोड़ि कुनै गहिर भाव वा विचार के संकेत करैत अछि, तखन ओ प्रतीक कहल जाइत अछि; एकर अर्थ संदर्भ से खुलैत अछि।

Related: बिंब, अलंकार
बिंब

काव्य में शब्द के माध्यम से पाठक के मानस-पटल पर उभरै वाला दृश्य वा संवेदनात्मक चित्र बिंब कहल जाइत अछि; ई दृष्टि, श्रवण, स्पर्श आदि इंद्रिय-अनुभव से जुड़ल होइत अछि।

Related: प्रतीक, रस
गीत

गाबै के लेल रचल, भाव-प्रधान आ लययुक्त पद्य-रचना गीत कहल जाइत अछि; मैथिली में लोकगीत आ साहित्यिक गीत दुनू प्रचलित छी आ एकरा में संगीतात्मकता मुख्य होइत अछि।

Related: छंद, लोकगीत
पदावली

विद्यापति से जुड़ल मैथिली पद के संग्रह के पदावली कहल जाइत अछि; एकरा में श्रृंगार आ भक्ति के पद संकलित छी आ ई मैथिली काव्य-परंपरा के महत्वपूर्ण आधार मानल जाइत अछि।

Related: विद्यापति, गीत
कीर्तन

मिथिला में भगवान के स्तुति में समूहबद्ध रूप से गाबल जाइ वाला भक्ति-गीत कीर्तन कहल जाइत अछि; एकरा में पद, ढोल-मृदंग आ सामूहिक सहभागिता प्रमुख होइत अछि।

Related: लोकगीत, पदावली
आदिकाल

मैथिली साहित्य के प्रारंभिक काल आदिकाल कहल जाइत अछि; एकरा में लोक-परंपरा, अपभ्रंश-प्रभाव आ प्रारंभिक रचना के संकेत मिलैत अछि। ई काल के सीमा पर विद्वान में मतभेद छी।

Related: मध्यकाल, आधुनिक काल
मध्यकाल

मैथिली साहित्य में विद्यापति के बाद के समृद्ध काल मध्यकाल कहल जाइत अछि; एकरा में भक्ति, श्रृंगार, कीर्तन आ पदावली परंपरा के विकास भेल।

Related: आदिकाल, विद्यापति
आधुनिक काल

उन्नीसवीं सदी के बाद मैथिली साहित्य में नवीन विधा, प्रेस, शिक्षा आ सामाजिक चेतना के उदय के काल आधुनिक काल कहल जाइत अछि; एकरा में गद्य के विस्तार भेल।

Related: मध्यकाल, प्रगतिशील आंदोलन
विद्यापति

चौदहवीं सदी के मैथिली कवि विद्यापति अपन पदावली, कीर्तिलता आ भक्ति-श्रृंगार-रचना के लेल प्रसिद्ध छथि; मैथिली साहित्य में ओकर स्थान केंद्रीय मानल जाइत अछि।

Related: मध्यकाल, ज्योतिरीश्वर ठाकुर
ज्योतिरीश्वर ठाकुर

मैथिली गद्य के प्रारंभिक महत्वपूर्ण रचनाकार ज्योतिरीश्वर ठाकुर 'वर्णरत्नाकर' के लेल जानल जाइत छथि; ई ग्रंथ मैथिली गद्य के आरंभिक नमूना मानल जाइत अछि।

Related: विद्यापति, आदिकाल
लोकगीत

मिथिला के सामान्य जन-जीवन में परंपरा से गाबल जाइ वाला गीत लोकगीत कहल जाइत अछि; ई विवाह, पर्व, कृषि आ वियोग के भाव के सहज अभिव्यक्ति दैत अछि।

Related: गीत, मध्यकाल
प्रगतिशील आंदोलन

बीसवीं सदी के मध्य में सामाजिक अन्याय, शोषण आ वर्ग-चेतना के विरुद्ध साहित्य में उभरल प्रगतिशील आंदोलन मैथिली में भी प्रभावी भेल; एकरा में यथार्थ आ जन-जीवन पर बल देल गेल।

Related: आधुनिक काल, व्यंग्य
निबंध

कुनै विषय पर व्यवस्थित, तर्कपूर्ण आ स्वतंत्र विचार-प्रवाह के साथ लिखल गद्य-रचना निबंध कहल जाइत अछि; एकरा में भूमिका, विषय-विस्तार आ उपसंहार सामान्यतः रहैत अछि।

Related: अनुच्छेद, सारांश
पत्र-लेखन

व्यक्तिगत वा औपचारिक संदेश के लिखित रूप में संप्रेषण पत्र-लेखन कहल जाइत अछि; एकरा में संबोधन, विषय, मुख्य वार्ता आ अंत में हस्ताक्षर के निश्चित क्रम होइत अछि।

Related: निबंध, अनुवाद
अनुच्छेद

एक ही विषय पर केंद्रित, संगठित आ सीमित आकार के गद्य-खंड अनुच्छेद कहल जाइत अछि; एकरा में एक मुख्य विचार होइत अछि आ वाक्य एक-दूसर से जुड़ल रहैत अछि।

Related: निबंध, सारांश
सारांश

कुनै पाठ के मुख्य विचार के संक्षिप्त, स्पष्ट आ अपन शब्द में प्रस्तुत करब सारांश कहल जाइत अछि; एकरा में अनावश्यक विवरण छोड़ि केंद्रीय भाव राखल जाइत अछि।

Related: अनुच्छेद, अनुवाद
अनुवाद

एक भाषा में लिखल पाठ के अर्थ आ भाव के दूसर भाषा में विश्वसनीय रूप से प्रस्तुत करब अनुवाद कहल जाइत अछि; एकरा में स्रोत के मूल अर्थ बनल रहैत अछि।

Related: सारांश, पत्र-लेखन