BSEB Inter Maithili study materials
BSEB Inter Maithili study resources

BSEB Inter Maithili common mistakes

BSEB Inter Maithili · Understand the traps and how to avoid them.

Mistake 1

गद्य खण्डक प्रश्न 'पाठक मुख्य भाव/उद्देश्य की अछि' या 'अमुक पात्रक चरित्र-चित्रण कीजिए' पर विद्यार्थी पूरा कथा-सारांश लिखि देल जाइ-आरम्भ से अन्त धरि घटना-क्रम, मुदा पूछल गेल बिन्दु पर एको वाक्य नहि।

बजारक सहायक पुस्तक में हर पाठक 'सारांश' भरि देल गेल होइत छै आ विद्यार्थी ओही कण्ठस्थ करि लैत छथि; प्रश्न के क्रियापद ('कीजिए', 'स्पष्ट कीजिए') पढ़ि नहि।

What to do instead

उत्तर तीन-खण्डी साँचा में लिखब: पहिल वाक्य में सीधा उत्तर (थीम/चरित्रक दू-तीन लक्षण), दोसर में पाठ से छोट उद्धरण या प्रसंग, तेसर में ओकर व्याख्या। उत्तर लिखबा से पहिल प्रश्नक क्रियापद रेखांकित करब आ सारांश लिखबाक मोह छोड़ि देब।

Mistake 2

लेखक, पात्र आ पाठ के नाम गलत जोड़ि देल जाइ-एक पाठक पात्रक नाम दोसर पाठ में, या लेखकक नाम संग्रहक संपादक संग मिला देल जाइ; उद्धरण सेहो गलत पाठक नाम संग जोड़ल जाइ।

सिलेबसक कई पाठ एक संग याद कैल जाइत छै, आ परीक्षा-दबाव में नाम-जोड़ी धुँधला होइत छै; नोट्स में अलग-अलग पाठक शीर्षक नहि लिखल जाइत छै।

What to do instead

एक पन्ना पर तालिका बनाउब: पाठक नाम | लेखक | मुख्य पात्र | एक पंक्तिक थीम | एक उद्धरण। रोज दस मिनट ई तालिका मुँहजबानी दोहराब-ई लेखक-आधारित आ पात्र-आधारित दुनू प्रकारक प्रश्नक लेल एके जगह सामग्री द' देत।

Mistake 3

पद्य खण्ड में 'रस/अलंकार/काव्य-सौन्दर्य' पूछल जाइ पर विद्यार्थी शब्द-अर्थ आ पंक्तिक भावार्थ भरि लिखि देल जाइ; रसक नाम, स्थायी भाव आ अलंकारक नाम नहि लिखैत छथि।

पाठ्यपुस्तकक टीका में भावार्थ प्रमुख स्थान पाबैत छै, एहि लेल अभ्यास भावार्थ-केन्द्रित होइत छै; रस-सूत्र आ अलंकार-पहचान के अलगे अभ्यास नहि कैल जाइत छै।

What to do instead

उत्तर में तीन चीज अनिवार्य रखब: (क) स्थायी भाव कौन (रति→शृंगार, शोक→करुण, उत्साह→वीर), (ख) ओही से उत्पन्न रसक नाम, (ग) अलंकारक नाम + ओही पंक्ति से चिह्न-शब्द जे अलंकार सिद्ध करैत छै। भावार्थक उत्तरक अन्त में ई खण्ड जोड़ब।

Mistake 4

अलंकारक भेद में भ्रम-उपमा के रूपक कहि देब, अनुप्रास के यमक, या उत्प्रेक्षा के रूपक; आ अलंकारक नाम लिखि कऽ उदाहरण नहि देब।

भेद सभक परिभाषा मिलत-जुलत भाषा में याद कैल जाइत छै, आ पंक्ति में चिह्न-शब्द (सन, जना, तैसे, एहने) पहचानबाक अभ्यास नहि होइत छै।

What to do instead

दू-चरणी परीक्षण अपनाब: पहिने देखब जे वाक्य में तुलना-सूचक शब्द (सन/जना/तैसे/परि) अछि की नहि-अछि त उपमा; नहि, मुदा उपमेय आ उपमान एके आत्मा जकाँ कहल गेल अछि त रूपक। एही तरह ध्वनि-आवृत्ति व्यंजनक होइ त अनुप्रास, शब्दक अर्थ भिन्न होइ त यमक। प्रत्येक अलंकार लेल दूटा अपना बनल उदाहरण लिखि राखब।

Mistake 5

संधि-प्रश्न में विच्छेद या संधि-नाम गलत होइ जाइ-जैसे दीर्घ संधि के गुण, या वृद्धि संधि के दीर्घ कहि देब; आ विच्छेद करि कऽ फेर जोड़ि कऽ नहि जाँचैत छथि।

संस्कृतक नियम मुँहजबानी याद कैल जाइत छै मुदा मैथिली पाठ में आबय बला शब्दक रूप अलग लागैत छै; जल्दबाजी में अन्तिम स्वर भर देखि लेब।

What to do instead

हर संधि के दू काम करब: (1) शब्द के दुँ भागे में बाँटि कऽ पहिल भागक अन्तिम स्वर आ दोसर भागक पहिल स्वर लिखब, (2) ओही दुँ स्वरक जोड़ी देखि नाम तय करब (अ/आ + अ/आ = आ; अ/आ + इ/ई = ए; अ/आ + उ/ऊ = ओ; अ/आ + ए/ऐ = ऐ; अ/आ + ओ/औ = औ)। अन्त में उत्तर फेर जोड़ि कऽ मूल शब्द बनैत अछि की नहि, ई जाँचब।

Mistake 6

समास-पहचान में हर बहुव्रीहि आ द्वंद्व के तत्पुरुष कहि देब, या केवल नाम लिखि कऽ विग्रह नहि देब; कर्मधारय आ बहुव्रीहि में भेद नहि कऽ पाबैत छथि।

विद्यार्थी समास के परिभाषा याद करैत छथि मुदा ई नहि देखैत छथि जे कोन पद प्रधान छै; 'तत्पुरुष' सबसे परिचित नाम भेलाक कारण डिफ़ॉल्ट उत्तर बनि जाइत छै।

What to do instead

विग्रह-वाक्य विधि अपनाब: पहिने समस्त पद के वाक्य में खोलब (जैसे 'राजपुत्र' = राजाक पुत्र), फेर देखब-(क) उत्तरपद प्रधान आ विभक्ति लुप्त → तत्पुरुष, (ख) दुनू पद समान प्रधान आ 'आ' से जुड़ल → द्वंद्व, (ग) पहिल पद विशेषण, दोसर विशेष्य → कर्मधारय, (घ) दुनू पद मिलि कऽ तेसर अर्थ (अन्य पदार्थ) बुझाबैत अछि → बहुव्रीहि। विग्रह वाक्य उत्तर में अवश्य लिखब।

Mistake 7

कारक-प्रश्न में कर्ता आ कर्मक भेद नहि कऽ पाबैत छथि, अपादान (से/सँ) के करण कहि देब, आ सम्बन्ध-कारकक चिह्न (क/कर) के कर्म मानि लेब। काल-प्रश्न में भूत आ अपूर्ण भूतक रूप में भ्रम होइत छै।

हिन्दी आ मैथिलीक विभक्ति-चिह्न मिलत-जुलत अछि, एहि से मातृभाषा-प्रभाव में अनुमान लगाइत छथि; क्रिया संग प्रश्न पुछबाक आदत नहि छै।

What to do instead

क्रिया से प्रश्न पुछब: 'कौन करैत अछि?'→कर्ता; 'की करैत अछि?'→कर्म; 'कसँ/কী साधन से?'→करण; 'कतऽ से?'→अपादान; 'ककर?'→सम्बन्ध; 'कतय?'→अधिकरण। काल में क्रिया-रूप देखब-'करलक' (सामान्य भूत), 'करैत छलाह' (अपूर्ण भूत), 'करताह' (भविष्यत्)। हर उत्तर संग विभक्ति-चिह्न सेहो लिखब।

Mistake 8

मुहावरा/लोकोक्तिक अर्थ शाब्दिक रूप में लिखि देब (जैसे 'आँखि देब' = आँखि दान करब), या शब्द-भेद में संज्ञा/सर्वनाम/क्रिया विशेषणक भेद गलत बतौब; निबंध में मुहावरा असंगत जगह लगा देब।

मुहावरा के अर्थ अलग इकाई छै, मुदा विद्यार्थी शब्दक प्रत्यक्ष अर्थ से अनुमान लगा लैत छथि; सूची केवल एक बेर पढ़ल जाइत छै, प्रयोग संग नहि।

What to do instead

हर मुहावरा के एकटा अपना वाक्य में लिखि कऽ याद करब (शब्द + अर्थ + वाक्य-प्रयोग तीनू संग)। शब्द-भेद में पहिने पुछब: ई शब्द ककरा नाम बुझबैत अछि (संज्ञा), क्रिया बुझबैत अछि (क्रिया), क्रिया के विशेषता (क्रिया-विशेषण), या नामक जगह (सर्वनाम)। निबंध में मुहावरा केवल ओही ठाम लगाबब जतय ओ तर्क के सही रंग दैत अछि।

Mistake 9

साहित्येतिहासक प्रश्न में रचनाकार के काल-खण्ड गलत बतौब-विद्यापति के आधुनिक काल में रखि देब, आदिकाल आ मध्यकालक सीमा मिला देब, या एके नामक दुई रचनाकार/रचना में भ्रम करब।

काल-विभाजनक तिथि आ नाम एक संग याद नहि कैल जाइत छै; परीक्षा में केवल नाम स्मरण रहैत अछि, तिथि नहि।

What to do instead

समयरेखा (टाइमलाइन) बनाउब आ हर काल लेल एक 'आधार-रचना' आ 'आधार-रचनाकार' तय करब, जेहि से पूरा खण्ड पहचानल जाए। हर प्रमुख रचनाकार लेल तीन कॉलम-काल, प्रमुख रचना, भाषा-शैली-भरि कऽ दोहराब; उत्तर में कालक नाम संग आधार-रचना के नाम अवश्य लिखब।

Mistake 10

निबंध में बिना रूपरेखा तुरन्त लिखबाक कारण विषय से भटकि जाइत छै, एके बात दोहराइत छै, आ भूमिका-उपसंहार दुनू गायब रहैत छै; अनुवाद में शब्द-दर-शब्द उतारि कऽ वाक्य अर्थहीन बनि जाइत छै।

समयक दबाव में पहिल पंक्ति से लिखब शुरू कैल जाइत छै; अनुवाद के भाषा-अभ्यास नहि, शब्द-कोशक काम मानल जाइत छै।

What to do instead

निबंध से पहिल 5 मिनट में रूपरेखा: भूमिका (2-3 पंक्ति), मुख्य बिन्दु 3-4 (हर एक लेल एक उदाहरण), उपसंहार। पैघ अक्षर में शीर्षक लिखि कऽ हर अनुच्छेद एक बिन्दु पर केन्द्रित रखब। अनुवाद में पहिने पूरा वाक्य पढ़ि कऽ भाव पकड़ब, फेर भाव-इकाई में मैथिली में लिखब, अन्त में फेर पढ़ि कऽ जाँचब जे अर्थ मूल संग मिलैत अछि।