BSEB Inter Maithili flashcards
BSEB Inter Maithili · Build recall with a focused review session.
32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.
- वर्णरत्नाकर
- ज्योतिरीश्वर ठाकुरद्वारा रचित, सन् 1324 क अनुमानित ग्रन्थ, जे अवहट्ट आ प्रारम्भिक मैथिली गद्यक पहिल महत्वपूर्ण नमूना मानल जाइत अछि आ एहिमे तेरहम् शताब्दीक मिथिलाक समाजक चित्रण अछि।
- हरिमोहन झा
- आधुनिक मैथिलीक प्रमुख उपन्यासकार; 'कन्यादान' उनकर सर्वाधिक चर्चित कृति छी, जेहिमे मिथिलाक विवाह-प्रथा, दहेज आ सामाजिक रूढ़ि पर तीखा व्यंग्य कयल गेल अछि।
- निबन्ध
- विचार-प्रधान गद्य-रचना, जेहिमे लेखक कुनो विषय पर अपन मंतव्य क्रमबद्ध रूपमे प्रस्तुत करैत अछि; ई वर्णनात्मक, विचारात्मक आ भावात्मक भेदमे बाँटल जाइत अछि।
- कहानीक तत्व
- कथावस्तु, पात्र, वातावरण, संवाद, चरित्र-चित्रण आ उद्देश्य कहानीक मुख्य तत्व छथि; कथावस्तुमे आरम्भ, विकास, चरम-बिन्दु आ अन्तर्ग्रथन होइत अछि।
- जीवनी-आत्मकथा भेद
- जीवनीमे कोनो व्यक्तिक जीवन-घटना दोसर व्यक्ति लिखैत अछि, आत्मकथामे लेखक स्वयं अपन जीवन लिखैत अछि; दुनूमे तथ्यात्मकता आ व्यक्तिगत अनुभवक अन्तर होइत अछि।
- संस्मरण
- स्मृति-आधारित गद्य-विधा, जेहिमे लेखक अपन देखल-भेटल व्यक्ति वा घटनाक वर्णन व्यक्तिगत अनुभव आ भावक साथ करैत अछि; एहिमे तथ्य आ स्मृति दुनू मिलल रहैत अछि।
- रेखाचित्र
- कुनो व्यक्तिक बाह्य रूप, वेश-भूषा आ स्वभावक संक्षिप्त, जीवन्त आ चित्रात्मक वर्णन; एहिमे घटना-विस्तार कम आ व्यक्तित्वक झलक बेसी होइत अछि।
- विद्यापति
- चौदहम्-पन्द्रहम् शताब्दीक मैथिली कवि, जिनका 'मैथिल कोकिल' कहल जाइत अछि; राधा-कृष्णक श्रृंगार आ भक्ति-भावना वला पद रचि पदावली-परम्पराक आधार स्थापित केलनि।
- पदावली
- मैथिलीक गीति-काव्य-परम्परा, जेहिमे राधा-कृष्णक प्रेम, मिलन आ विरहक भाव पदक रूपमे प्रस्तुत कयल जाइत अछि; ई पद संगीतबद्ध छनि आ राग-रागिनीमे गाओल जाइत छनि।
- गोविन्ददास
- विद्यापति-परम्पराक मैथिली वैष्णव पदावली कवि; कृष्ण-भक्ति आ राधा-कृष्णक प्रेमक भावुक चित्रण लेल प्रसिद्ध छथि आ भक्ति-भाव केँ श्रृंगारक माध्यम सँ प्रकट करैत छथि।
- श्रृंगार रस
- रति स्थायी भाव वला रस; एकर दू भेद - संयोग श्रृंगार (मिलन आ उल्लास) आ वियोग श्रृंगार (विरह आ उत्कण्ठा), जेहिमे नायक-नायिकाक सूक्ष्म भाव चित्रित होइत अछि।
- अनुप्रास अलंकार
- जखन एकहि वर्णक आवृत्ति बेर-बेर होइत अछि तखन अनुप्रास अलंकार होइत अछि; ई शब्दालंकारक भेद छी आ पदमे ध्वनि-सौन्दर्य उत्पन्न करैत अछि।
- उपमा अलंकार
- जखन एक वस्तुक तुलना दोसर वस्तु सँ 'सन, जकाँ, नाई, तरह' आदि वाचक शब्दक सहायता सँ कयल जाइत अछि, तखन उपमा अलंकार होइत अछि; ई अर्थालंकारक भेद छी।
- दोहा छन्द
- चौबीस मात्रा वला छन्द, जेहिमे प्रत्येक पंक्तिक पहिल आ तेसर चरणमे 13-13 आ दोसर आ चौथमे 11-11 मात्रा होइत अछि; मैथिली आ हिन्दी दुनूमे प्रचलित अछि।
- संधि
- दू वर्ण वा ध्वनिक निकट आबि एक नव वर्ण वा ध्वनि बनेबाक प्रक्रिया संधि कहल जाइत अछि; एकर तीन भेद छनि - स्वर संधि, व्यंजन संधि आ विसर्ग संधि।
- स्वर संधि
- दू स्वर वर्णक मेल सँ जे परिवर्तन होइत अछि, ताका स्वर संधि कहल जाइत अछि; भेद - दीर्घ, गुण, वृद्धि, यण आ अयादि; जेना विद्या + आलय = विद्यालय।
- समास
- दू वा बेसी शब्दक मेल सँ एक संक्षिप्त पद बनेबाक प्रक्रिया समास कहल जाइत अछि; मुख्य भेद छह - तत्पुरुष, कर्मधारय, बहुव्रीहि, द्वन्द्व, द्विगु आ अव्ययीभाव।
- तत्पुरुष समास
- जहिमे उत्तर पद प्रधान होइत अछि आ पूर्व पद कारक-चिह्नक लोप सँ जुड़ल रहैत अछि; जेना राजकुमार = राजाक पुत्र, ग्रामगत = ग्राममे गत।
- बहुव्रीहि समास
- जहिमे दुनू पद मिलि कुनो तेसर अर्थक बोध करबैत अछि आ दुनूमे कोनोहो पद प्रधान नहि होइत; जेना दशानन = दश मुख वला रावण, चक्रपाणि = चक्र धारण करैत विष्णु।
- कारक
- क्रिया सँ संज्ञा वा सर्वनामक सम्बन्ध कारक कहल जाइत अछि; आठ कारक - कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, अधिकरण, सम्बन्ध आ सम्बोधन, प्रत्येकक अपन विभक्ति-चिह्न सहित।
- मुहावरा आ लोकोक्ति
- मुहावरा वाक्यांश छी जे शाब्दिक अर्थ छोड़ि विशेष अर्थ देलक; लोकोक्ति पूर्ण वाक्य छी जे लोक-अनुभवक सत्य प्रकट करैत अछि; दुनूमे अन्तर वाक्यांश आ पूर्ण वाक्यक अछि।
- अवहट्ट काल
- मैथिली साहित्यक प्रारम्भिक काल, लगभग आठम् सँ चौदहम् शताब्दी; ई अपभ्रंश आ मैथिलीक बीचक संक्रमण-अवस्था मानल जाइत अछि, जहिमे सिद्ध साहित्य आ वर्णरत्नाकरक रचना भेल।
- ग्रियर्सन
- जर्ज अब्राहम ग्रियर्सन - भारतीय भाषा सर्वेक्षण (1903) क संचालक; मैथिली केँ स्वतन्त्र भाषा मानलनि आ एकर क्षेत्र, व्याकरण आ लोक-साहित्यक प्रामाणिक विवरण देलनि।
- आठम् अनुसूची
- भारतीय संविधानक आठम् अनुसूचीमे मैथिली 92म् संशोधन (2003) द्वारा सम्मिलित भेल; ई संशोधन 2004 सँ लागू भेल आ मैथिली केँ राजभाषा-सम्बन्धी मान्यता भेटल।
- साहित्य अकादमी
- सन् 1965 मे साहित्य अकादमी मैथिली केँ अपन मान्य भाषा सभमे सम्मिलित केलक; एकर बाद मैथिलीमे अकादमी पुरस्कार, अनुवाद आ प्रकाशन-कार्य केँ संस्थागत समर्थन भेटल।
- आधुनिक मैथिली काल
- उन्नीसम् शताब्दी सँ प्रारम्भ भेल काल, जहिमे गद्यक विकास, पत्र-पत्रिका, उपन्यास, कहानी, नाटक आ निबन्ध जकाँ नव विधाक उदय भेल आ विषय यथार्थमुखी भेल।
- मैथिली लोक-साहित्य
- मैथिलीक मौखिक परम्परा - सोहर, समदाउन, झिझिया, जोगिरा, लोकगीत आ लोककथा; ई रचना गाओल वा सुनल जाइत अछि आ मिथिलाक जीवन-चक्र आ संस्कृति केँ प्रतिबिम्बित करैत अछि।
- निबन्धक संरचना
- तीन अंग - भूमिका (विषय-परिचय आ प्रासंगिकता), विस्तार (तर्क, उदाहरण आ विश्लेषण) आ उपसंहार (निष्कर्ष); प्रत्येक अंगमे पूर्वापर सम्बन्ध आ सुसंगति जरूरी होइत अछि।
- औपचारिक पत्र
- प्रेषकक पता, दिनांक, प्राप्तकर्ताक पता, विषय-पंक्ति, सम्बोधन, मुख्य वर्णन, हस्ताक्षर आ नाम - ई क्रम औपचारिक पत्रक मानक प्रारूप छी; भाषा शिष्ट आ संक्षिप्त रखल जाइत अछि।
- अनुवाद
- एक भाषाक अर्थ आ भाव केँ दोसर भाषामे प्रस्तुत करब अनुवाद कहल जाइत अछि; शब्दानुवाद सँ भावानुवाद श्रेष्ठ मानल जाइत अछि, किएकि एहिमे मूलक आत्मा बचैत अछि।
- संक्षेपण
- मूल पाठक आशय केँ निर्धारित सीमामे, अपन शब्दमे, मूल क्रम आ भाव बचाबैत लिखब; एहिमे अनावश्यक विवरण, उदाहरण आ पुनरुक्ति हटाओल जाइत अछि आ केवल मुख्य बिन्दु रखल जाइत अछि।
- विचारात्मक निबन्ध
- जहिमे विषयक पक्ष-विपक्ष, कारण-परिणाम आ तर्कपूर्ण विश्लेषण प्रधान होइत अछि; भावना सँ बेसी बुद्धि, प्रमाण आ उदाहरण पर बल देल जाइत अछि।