गद्य खण्ड: पाठ-बोध, भावार्थ आ पात्र-विश्लेषण
गद्य खण्ड पाठ्यक्रमक निर्धारित गद्य पाठसभपर केन्द्रित अछि। परीक्षामे सामान्यतः व्याख्या, भावार्थ, शीर्षकक सार्थकता, पात्रक चरित्र, घटनाक क्रम आ लेखक-परिचय पूछल जाइत अछि। केवल कथा-सार याद करलऽ प्रश्न नहि; उत्तर पाठक भीतरसँ बनाबऽ पड़ैत अछि।
उत्तर-लेखनक तीन स्तर
- सन्दर्भ: पाठक नाम, लेखक आ प्रसंग - एक पंक्तिमे।
- भाव: पाठमे की कहल गेल, अपन शब्दमे दू-तीन वाक्य।
- महत्व: ई अंश पूरा पाठक उद्देश्यसँ कोना जुड़ैत अछि।
लेखक आ रचना
आधुनिक मैथिली गद्यमे हरिमोहन झा, बैद्यनाथ मिश्र 'यात्री' आ सुरेन्द्र झा 'सुमन' जकाँ नाम परीक्षामे बार-बार आबैत अछि; प्राचीन मैथिली गद्यक आधार ज्योतिरीश्वर ठाकुरक 'वर्णरत्नाकर' (1324 ई.) मानल जाइत अछि। लेखकक नाम, काल आ एक-दू वाक्यमे विशेषता - एतेक पर्याप्त; फेर पाठसँ जोड़ब नहि बिसरू।
कार्य-उदाहरण
प्रश्न: 'लेखक गाम छोड़ि किए शहर गेल?' पहिले पाठसँ सीधा कारण (जेना रोजगार) लिखू, फेर ओहि कारणक सामाजिक अर्थ (गाममे अवसरक अभाव) जोड़ू। एहि दू-स्तरीय उत्तरसँ भाव-प्रश्नक पूरा अंक भेटैत अछि; केवल 'रोजगारक लेल' लिखला पर आधा अंक कटैत अछि।
अंक कटावैत ट्रैप
- पात्रक नाम भ्रमित करब - माँ आ दादी, वा दू भाईक संवाद।
- व्याख्या 'जेना' सँ शुरू कऽ मूल अर्थ छोड़ि देब।
- लेखक-परिचयमे गलत काल वा गलत रचना लिखब।
- शीर्षक-सार्थकता पूछला पर केवल कथा दोहराब, शीर्षकसँ जोड़ब नहि।