पद्य खण्ड: व्याख्या, रस, अलंकार आ छंद
पद्य खण्डमे निर्धारित कविता आ पदसभक व्याख्या, रस, अलंकार, छंद आ कवि-परिचय पूछल जाइत अछि। मैथिली काव्य-परंपरामे विद्यापति के पदसभक स्थान केन्द्रीय अछि - श्रृंगार रस, राधा-कृष्ण आ लोकजीवनक बिम्ब वहाँ बार-बार फिरैत अछि।
व्याख्या कैसे लिखब
पहिले पंक्तिक शब्दार्थ, फेर भावार्थ, अन्तमे कवि की कहैत अछि। उद्धरणक शब्द दोहराबि भाव नहि बुझाबैत अछि - अपन भाषामे कहू।
रस आ अलंकार
- श्रृंगार: संयोग (मिलन) आ वियोग (विरह) - दुनूक भाव अलग।
- करुण: शोक; वीर: उत्साह; हास्य: हँसी; शान्त: निर्वेद।
- उपमा: 'समान', 'जेना', 'सरिस' जकाँ वाचक मौजूद।
- रूपक: वाचक नहि, अभेद - 'मुख चन्द्र'।
- अनुप्रास: एकहि व्यंजनक आवृत्ति; यमक: एकहि शब्द, भिन्न अर्थ।
कार्य-उदाहरण
'मुख चन्द्र समान' - 'समान' वाचक अछि, तेँ उपमा। 'मुख चन्द्र अछि' - वाचक नहि, अभेद कहल गेल, तेँ रूपक। एकहि वाक्यक दू रूप देखा कतेको फेर अलंकार बदलि जाइत अछि; तेँ वाचक-शब्दक उपस्थिति/अनुपस्थिति पहिले जाँचू, फेर नाम लिखू।
ट्रैप
- रस आ अलंकार गड़बड़ाब - 'करुण' भाव आ 'उपमा' अलंकार अलग स्तर छै।
- व्याख्यामे कवि-नाम आ रचना छोड़ि देब।
- छंद पूछला पर केवल मात्रा गनब, छंदक नाम (दोहा, चौपाई, पद) नहि लिखब।