गद्य उताऱ्यातील मुद्दा, आधार आणि स्पष्टीकरण यांचे मूल्यमापन
इयत्ता दहावीच्या मराठी वर्गात ४२ विद्यार्थी आहेत. 'स्वाभिमान' या घटकातील अपरिचित गद्य उताऱ्यावर २० पैकी ३ गुणांचा प्रश्न विचारला होता: 'शेतकऱ्याने विहिरीजवळ थांबून काय केले आणि त्यावरून त्याच्या स्वभावाचे कोणते गुण दिसतात?' आदित्यने उताऱ्यातील तीन वाक्ये जशीच्या तशी उतरवली आणि 'तो दयाळू होता' असे एक वाक्य जोडले. स्नेहाने उतारा न उद्धृत करता लिहिले: 'पाणी मागणाऱ्याला स्वतःचे पाणी देऊनही त्याने बदल्यात काही मागितले नाही; यातून त्याची निरपेक्षता व स्वाभिमान दिसतो.' गुणविभागणी: मुद्दा १, उताऱ्यातील आधार १, स्वतःचे स्पष्टीकरण १. चाचणीपूर्वी 'आधार' व 'स्वतःचे मत' वेगळे लिहिण्याचा सराव झाला होता, तरीही अर्ध्याहून अधिक विद्यार्थ्यांनी दोन्ही मिसळली. सहा विद्यार्थ्यांनी गाईडमधील उत्तर शब्दशः उतरवले होते; त्यात या उताऱ्याशी जुळणारा आधार नव्हता. स्नेहाचे उत्तर कोणत्याही उताऱ्याला लागू होऊ शकेल अशा सामान्य वाक्यांसारखे वाटले. शिक्षकांना गुण देताना आणि पुढील अध्यापनाची दिशा ठरवताना निर्णय घ्यायचा आहे.
1. आदित्य व स्नेहा या दोघांना ३ पैकी किती गुण द्याल? प्रत्येकाच्या गुणांचे समर्थन करा.
Read the worked answer
आदित्यला २ गुण: मुद्दा 'दयाळू' (१) + उताऱ्यातील वाक्ये उद्धृत केल्याने आधार (१); पण तीन वाक्ये जशीच्या तशी उतरवल्याने स्वतःचे स्पष्टीकरण (१) राहिले नाही - 'या वाक्यांतून दयाळूपणा कसा दिसतो' हे त्याने जोडले नाही. स्नेहाला २ गुण: मुद्दा 'निरपेक्षता/स्वाभिमान' (१) + स्वतःचे स्पष्टीकरण (१); पण तिने उताऱ्यातील एखादे वाक्य किंवा वाक्प्रचार उद्धृत केलेला नाही, म्हणून आधाराचा (१) गुण मिळत नाही. दोघांचेही उत्तर अपूर्ण, पण वेगळ्या कारणाने; म्हणून दोघांना समान २ गुण देणे न्याय्य. अभिप्रायात आदित्यला 'आधारावरून स्वतःचे विश्लेषण जोड', स्नेहाला 'एक वाक्य उद्धृत कर' असे स्पष्ट लिहावे.
2. गाईडमधून शब्दशः उतरवलेल्या सहा विद्यार्थ्यांबाबत तुमचे धोरण काय असेल? गुण कापायचे की नाही?
Read the worked answer
गाईडमधील उत्तर या उताऱ्याशी जुळत नाही, म्हणून त्या उत्तराला मुद्दा किंवा आधाराचे गुण देता येणार नाहीत; मूल्यमापन उताऱ्याशी सुसंगतीवर होते, स्रोतावर नाही. तरीही 'कॉपी केली' म्हणून शून्य देणे टाळावे; कारण प्रत्येकाने नक्की कॉपी केली हे सिद्ध करता येत नाही आणि शून्य हा शैक्षणिक निर्णय नसतो. त्यांना ० किंवा जास्तीत जास्त १ गुण, लेखी अभिप्राय आणि पुनर्चाचणी द्यावी. वर्गात 'गाईडचे उत्तर उताऱ्याशी तपासा' असा सराव ठेवावा; शिस्तीच्या कारवाईऐवजी सवय सुधारण्यावर भर द्यावा.
3. पुढील चाचणीसाठी २ गुणांचा असा प्रश्न तयार करा जो केवळ स्मरणावर आधारित नसेल, आणि तो का योग्य आहे ते सांगा.
Read the worked answer
प्रश्न: 'शेतकऱ्याच्या वागणुकीला तुम्ही अहंकार म्हणाल का? उताऱ्यातील शब्दांच्या आधारे एक कारण लिहा.' हा प्रश्न योग्य कारण: (१) यात पाठांतराचे एकच उत्तर नाही; विद्यार्थ्याला भूमिका घ्यावी लागते. (२) 'होय' किंवा 'नाही' असे लिहूनही कारणाशिवाय गुण मिळत नाही. (३) उत्तर उताऱ्यातील पुराव्याशी जोडावे लागते, त्यामुळे आधार व स्वतःचे मत वेगळे करण्याचा सराव होतो. गुणविभागणी: स्पष्ट भूमिका १, उताऱ्यातील आधार १.