Maharashtra SSC FL Marathi key terms

एखाद्या कथेच्या किंवा कादंबरीच्या घटना ज्या क्रमाने घडतात तो क्रम. कार्यकारणभावाने जोडलेल्या प्रसंगांची मालिका कथानक बनते; त्यात सुरुवात, गाठ आणि शेवट हे टप्पे असतात.

कथेत किंवा नाटकात घडणाऱ्या घटनांत सहभागी होणारी व्यक्तिरेखा. तिच्या संवादातून, वागण्यातून आणि इतरांशी असलेल्या संबंधांतून तिचा स्वभाव व वैशिष्ट्ये वाचकांच्या लक्षात येतात.

दोन किंवा अधिक व्यक्तींमधील बोलण्याची देवाणघेवाण. कथेत संवाद कथानक पुढे नेतो, पात्रांचे मनोगत व स्वभाव उघड करतो आणि वाचनाला गती देतो; म्हणूनच संवाद नैसर्गिक व संदर्भाला साजेसा असावा.

व्यक्ती, वस्तू, स्थळ अथवा प्रसंग यांचे शब्दांतून उभे केलेले चित्र. रंग, आकार, आवाज, स्पर्श अशा इंद्रियगोचर तपशिलांतून वर्णन वाचकाच्या मनात ते दृश्य जिवंत करते.

प्रवासातील अनुभव, ठिकाणे, माणसे आणि संस्कृती यांवर आधारित गद्यलेखन. त्यात वस्तुनिष्ठ माहितीबरोबर लेखकाची वैयक्तिक प्रतिक्रियाही असते, ज्यामुळे वाचकाला त्या ठिकाणाची अनुभूती येते.

एखाद्या व्यक्तीचे रूप, बोलणे, स्वभाव आणि वागणे यांचे संक्षिप्त शब्दचित्र रेखाटणारा गद्यप्रकार. काही ठळक प्रसंग व वैशिष्ट्यपूर्ण तपशिलांतून ती व्यक्ती वाचकाच्या डोळ्यांसमोर उभी राहते.

लेखक स्वतःच्या आयुष्यातील घटना, अनुभव आणि आत्मपरीक्षण प्रामाणिकपणे मांडणारा गद्यप्रकार. त्यात व्यक्तिगत जीवनाबरोबर त्या काळातील समाज व परिस्थितीचेही प्रतिबिंब दिसते.

कल्पनाशक्ती व भावभावनांच्या आधारे सौंदर्यानुभूती देणारे गद्यलेखन - निबंध, लघुकथा, व्यक्तिचित्र अशा विविध रूपांत. त्यात भाषेची तजवीज, प्रतिमा आणि लेखकाची वैयक्तिक शैली यांना विशेष महत्त्व असते.

एका प्रसंगाभोवती फिरणारी आणि थोडक्या पात्रांसह एकच बारकावा उलगडणारी संक्षिप्त कथा. तिच्यात आरंभ, केंद्रबिंदू आणि धक्कादायक शेवट अशी तीन टप्प्यांची रचना असते.

कवितेत अक्षरे, मात्रा आणि विराम यांच्या नियमित क्रमाने निर्माण होणारी लयबद्ध रचना. छंदामुळे कविता गेय होते; मराठीत ओवी, अभंग, भुजंगप्रयात असे अनेक छंदप्रकार प्रचलित आहेत.

मात्रांच्या निश्चित संख्येवर व गणांच्या ठराविक क्रमावर आधारित कवितारचना. वृत्तात प्रत्येक ओळीची मात्रासंख्या समान असते; भुजंगप्रयात व शार्दूलविक्रीडित ही वृत्ते मराठी कवितेत प्रचलित आहेत.

कवितेच्या ओळींच्या शेवटी येणाऱ्या शब्दांचा उच्चार जुळणारा शब्दालंकार. यात शब्द व अर्थ वेगळे असतात पण शेवटचा ध्वनी सारखा वाजतो; त्यामुळे कवितेची लय व गेयता वाढते.

जवळच्या ओळींत किंवा एकाच ओळीत एकाच व्यंजनाची रचनापूर्वक पुनरावृत्ती होणारा शब्दालंकार. त्यातून कवितेत नाद निर्माण होतो आणि वर्णन अधिक जिवंत वाटते.

दोन भिन्न गोष्टींतील साम्य 'सारखा', 'प्रमाणे' या शब्दांनी दाखवणारा अर्थालंकार. ज्या गोष्टीची तुलना करतो ती उपमेय व जिच्याशी तुलना करतो ते उपमान; दोन्हींतील समान गुण वर्णनाला सौंदर्य देतो.

उपमेयावर उपमानाचा आरोप करून दोन्ही एकच असल्यासारखे सांगणारा अर्थालंकार. यात 'सारखा' किंवा 'प्रमाणे' हे शब्द येत नाहीत; उदा. 'जीवन ही एक नदी' अशा रचनेत एकात्मता सूचित होते.

कवितेतील कल्पना, भावना व संदेश सोप्या शब्दांत विस्तारून मांडणे. भावार्थात कवितेचा केवळ शब्दशः अर्थ न देता तिचा आशय व रस वाचकाला समजावून सांगितला जातो.

कवितेतून एकूण व्यक्त होणारी मुख्य भावना अथवा विचार. तो सर्व कडव्यांना जोडणारा दुवा असतो; केंद्रीय भाव ओळखल्यावर कवितेचा आशय व उद्देश स्पष्ट होतो.

शब्दांद्वारे वाचकाच्या मनात उभे केलेले दृश्य किंवा व्यक्तीचे चित्र. कवितेत थोडक्या पण ठळक तपशिलांतून संपूर्ण दृश्य जिवंत होते आणि वाचकाला त्या प्रसंगाची प्रत्यक्ष अनुभूती येते.

दोन किंवा अधिक स्वतंत्र शब्द एकत्र येऊन एकच जोडशब्द तयार होण्याची प्रक्रिया. समासात मधले विभक्तीप्रत्यय वगळले जातात आणि नवा शब्द घटकांच्या अर्थाशी संबंधित राहतो; उदा. 'रामाचे मंदिर' → राममंदिर.

दोन शब्द जोडताना शेवटचा व पहिला ध्वनी एकत्र होऊन त्यांच्या उच्चारात होणारा बदल. संधीमुळे शब्द जोडणे सोपे व उच्चार सुलभ होतो; स्वरसंधी व व्यंजनसंधी हे मुख्य प्रकार आहेत.

शब्दाच्या अगोदर जोडला जाऊन त्याचा अर्थ बदलणारा अथवा विशिष्ट अर्थ जोडणारा घटक. 'प्र' + 'गती' = प्रगती, 'अ' + 'शक्य' = अशक्य अशी उदाहरणे; मूळ शब्द मात्र कायम राहतो.

शब्दाच्या शेवटी जोडला जाऊन नवीन शब्द किंवा त्याचे व्याकरणीय रूप तयार करणारा घटक. 'मनुष्य' + 'त्व' = मनुष्यत्व, 'वाच' + 'णे' = वाचणे अशी उदाहरणे; प्रत्ययामुळे शब्दाचा अर्थ किंवा वाक्यातील भूमिका बदलते.

वाक्यात क्रियापदाशी क्रियेच्या दृष्टीने असणारा नामाचा संबंध. कर्ता, कर्म, करण, संप्रदान, अपादान, संबंध, अधिकरण व संबोधन असे आठ कारक असून प्रत्येकाची विभक्ती वेगळी असते.

नामाचा वाक्यातील इतर शब्दांशी असलेला संबंध दर्शवणारे व्याकरणीय रूप. मराठीत आठ विभक्ती असून प्रत्येकीला स्वतःचे प्रत्यय आहेत; विभक्तीमुळे वाक्यातील प्रत्येक शब्दाची भूमिका स्पष्ट होते.

शब्दशः अर्थापेक्षा वेगळा रूढ अर्थ व्यक्त करणारा, क्रियापदासह येणारा शब्दसमूह. वाक्प्रचार भाषेला रंग व जिवंतपणा देतो; उदा. 'अंगावर काटा येणे' याचा अर्थ भीती वाटणे.

लोकांच्या दीर्घ अनुभवातून जन्मलेले, संपूर्ण विचार संक्षेपात सांगणारे वाक्य. म्हणीत बोध असतो व ती वाक्यात जशीच्या तशी वापरली जाते; उदा. 'अति तिथे माती'.

एकच अर्थ अथवा अगदी जवळचा अर्थ व्यक्त करणारे दोन किंवा अधिक शब्द. 'सूर्य' या अर्थी भास्कर, दिनकर; समानार्थी शब्दांच्या योग्य निवडीने लेखनातील पुनरावृत्ती टळते व भाषा समृद्ध होते.

एकमेकांच्या विरुद्ध अर्थ व्यक्त करणारे शब्द. 'उंच × ठेंगणा', 'दिवस × रात्र' अशी उदाहरणे; वाक्यात विरोध अथवा तुलना दाखवण्यासाठी त्यांचा उपयोग होतो.

एखाद्या विषयावर परिच्छेदांत विचार मांडणारे लेखन. निबंधात प्रस्तावना, मुख्य विचार आणि समारोप असतो; विषयाची व्याप्ती व दिलेली शब्दमर्यादा लक्षात घेऊन विचार क्रमाने मांडावे लागतात.

विशिष्ट व्यक्ती अथवा संस्थेला संदेश पोहोचवण्यासाठी लिहिलेले लेखन. औपचारिक पत्रात पत्ता, दिनांक, विषय, आदरार्थी संबोधन व स्वाक्षरी ठराविक क्रमाने येतात; मित्रांना लिहिलेले पत्र अनौपचारिक असते.

वस्तू, सेवा अथवा कार्यक्रमाकडे लोकांचे लक्ष वेधण्यासाठी तयार केलेले आकर्षक लेखन. त्यात ठळक शीर्षक, घोषवाक्य, आवश्यक माहिती आणि संपर्क यांचा समावेश असतो; भाषा थोडक्यात प्रभाव पाडणारी असावी.

एखाद्या कार्यक्रमाचा अथवा घटनेचा क्रमाने केलेला तपशीलवार लेखाजोखा. वृत्तांतात कार्यक्रमाचे नाव, दिनांक, स्थळ, प्रमुख उपस्थिती व घडलेले महत्त्वाचे प्रसंग नमूद करतात आणि शेवटी उपसंहार असतो.

मोठ्या उताऱ्यातील मुख्य विचार थोडक्या शब्दांत मांडणे. सारांशात स्वतःचे मत न देता मूळ आशय संक्षिप्त रूपात दिला जातो; सामान्यतः मूळ उताऱ्याच्या सुमारे एक तृतीयांश शब्दांत सारांश लिहितात.

दिलेल्या मुद्द्यांवरून अथवा शीर्षकावरून पूर्ण कथा तयार करणे. कथालेखनात पात्र, प्रसंग, कथानक व शेवटचा बोध यांचा समावेश असतो; भाषा साधी, प्रवाही आणि वर्णनात्मक असावी.

दोन व्यक्तींमधील संभाषणाची कल्पना करून ते लिपिबद्ध करणे. प्रत्येकाचे नाव व चौकट वापरून संवाद नैसर्गिक ठेवतात; बोलणे संदर्भाला साजेसे असावे व प्रसंग पुढे नेणारे असावे.

दिलेला उतारा वाचून त्याचा अर्थ समजून घेऊन प्रश्नांची उत्तरे देणे. आकलनात उताऱ्यातील मुख्य मुद्दे, शब्दार्थ व निष्कर्ष शोधावे लागतात; उत्तरे उताऱ्यातील पुराव्यावर आधारित असावीत.