Maharashtra SSC FL Marathi flashcards
Maharashtra SSC FL Marathi · Build recall with a focused review session.
32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.
- कथानक
- कथेतील घटनांची कार्यकारणभावाने जुळलेली मालिका. त्यात बीज, गाठ, उत्कंठावर्धन आणि उपसंहार असे टप्पे असतात; घटना पुढे नेणारा हा कथेचा कणा असतो.
- पात्रविशेषता
- कथेतील पात्राच्या स्वभावाची, वृत्तीची आणि वागण्याची वैशिष्ट्ये. उत्तरात प्रत्येक वैशिष्ट्यास पाठातील प्रसंगाचा पुरावा जोडला जातो; केवळ विशेषणे पुरेशी नसतात.
- उताऱ्याचा संदर्भ
- उतारा कोणत्या पाठातून, कोणत्या लेखकाचा आणि कोणत्या प्रसंगानंतर आला हे सांगणारा परिच्छेद. त्यात पाठाचे नाव, लेखक आणि उताऱ्यापूर्वीची घटना क्रमाने मांडतात.
- ललित निबंध
- वैयक्तिक अनुभव, भावना आणि कल्पनांची सुंदर भाषेत होणारी मांडणी करणारा गद्यप्रकार. त्यात कथानक नसते; लेखकाचा 'मी' केंद्रस्थानी असतो व वर्णनाचा सूर प्रधान असतो.
- व्यक्तिचित्रण
- एखाद्या व्यक्तीचे रूप, बोलणे, स्वभाव आणि वागणे यांचे शब्दचित्र रेखाटणारा गद्यप्रकार. प्रसंगांच्या आधारे त्या व्यक्तीचे वैशिष्ट्यपूर्ण गुण उठून दाखवले जातात.
- प्रवासवर्णन
- प्रवासातील ठिकाणे, निसर्ग, माणसे आणि अनुभव यांचे क्रमाने केलेले वर्णन. त्यात स्थळांची माहिती व लेखकाचे वैयक्तिक अनुभव यांची सांगड घातलेली असते.
- संवादाचे कार्य
- कथेतील संवादातून पात्रांचा स्वभाव, नातेसंबंध आणि कथेतील पुढील वाटचाल स्पष्ट होते. संवाद थोडक्यात पण अर्थपूर्ण असतो; प्रत्येक संवाद कथा पुढे नेतो.
- कथेतील वातावरण
- कथेतील घटना ज्या ठिकाणी, काळात व परिस्थितीत घडतात त्याचे एकत्रित चित्र. वातावरणातून पात्रांच्या मनःस्थितीचा आणि कथेच्या सूराचा संकेत मिळतो.
- उपमा अलंकार
- एखाद्या गोष्टीची दुसऱ्या गोष्टीशी साम्य दाखवून केलेली तुलना. 'सारखा', 'प्रमाणे', 'वाणी' असे शब्द असतात आणि उपमेय व उपमान वेगळे राहतात.
- रूपक अलंकार
- उपमेयावर उपमानाचा आरोप करून दोन्ही एकच आहेत असे दाखवणे. 'तूच सूर्य' किंवा 'जीवन हे नदी' अशा रचना असतात; यात 'सारखा' शब्द नसतो.
- उत्प्रेक्षा अलंकार
- 'जणू', 'जैसा', 'होता की' या शब्दांतून संभावना व्यक्त करणे. दिसणाऱ्या वस्तूबद्दल 'ही अशीच असावी' असा तर्क केला जातो आणि कल्पनेची भर पडते.
- अनुप्रास अलंकार
- एकाच व्यंजनाची पुनरावृत्ती होऊन कवितेत नाद निर्माण होणे. 'चल चल चंचल' हे उदाहरण; शब्दांच्या सुरावटीवरून अनुप्रास ओळखला जातो.
- यमक
- कवितेच्या दोन किंवा अधिक ओळींच्या शेवटी सारखा ध्वनी येणे. अर्थ वेगळा असला तरी शब्दांचा शेवटचा भाग जुळतो; यमक जोडीमुळे कवितेस लय मिळते.
- श्लेष अलंकार
- एकच शब्द वेगवेगळ्या अर्थांनी वापरला जाणे. वाचकाला दोन्ही अर्थ लागू पडतात; शब्दाच्या या दुहेरी अर्थशक्तीवरून श्लेष अलंकार ओळखला जातो.
- अतिशयोक्ती अलंकार
- वर्णनाचा परिणाम वाढवण्यासाठी गोष्टीचे अत्यंत फुगीर वर्णन करणे. 'डोंगराएवढा हत्ती' असे असंभव वर्णन असते; प्रत्यक्षात तेवढे मोठे नसते.
- नवरस
- शृंगार, वीर, करुण, हास्य, रौद्र, भयानक, बीभत्स, अद्भुत आणि शांत हे नऊ रस. साहित्य वाचताना मनात निर्माण होणाऱ्या आनंददायी भावनेस रस म्हणतात.
- अव्ययीभाव समास
- ज्यात पहिले पद अव्यय असते आणि अव्ययाचाच अर्थ प्रधान राहतो असा समास. उदा. 'प्रतिदिन' = दररोज, 'यथाशक्ती' = शक्तीनुसार; समस्तपद अव्ययच राहते.
- तत्पुरुष समास
- ज्यात उत्तरपद प्रधान असते आणि पूर्वपदातील विभक्ती लोप पावते असा समास. 'राजपुत्र' = राजाचा पुत्र, 'गजानन' = गजाचे आनन ही उदाहरणे होत.
- द्वंद्व समास
- ज्यात दोन्ही पदे समान प्रधान असतात आणि 'आणि' हा योजक लोप पावतो असा समास. 'आईवडील', 'भातभाजी' ही उदाहरणे; दोन्ही पदांचा अर्थ टिकून राहतो.
- बहुव्रीही समास
- ज्यात समस्तपद वेगळ्या तिसऱ्याच अर्थाचे द्योतक असते असा समास. 'दशानन' = दहा तोंडे असलेला रावण; पदांचा अर्थ वेगळा आणि समासाचा अर्थ वेगळा असतो.
- संधी
- दोन शब्द जोडताना त्यांच्या शेवटच्या व पहिल्या वर्णाचा एकत्र होणारा बदल. स्वर, व्यंजन व विसर्ग असे तीन प्रकार असून उदा. विद्या + आलय = विद्यालय.
- कृत्प्रत्यय
- धातूला जोडून नवीन शब्द तयार करणारा प्रत्यय. 'लिहि' धातूपासून 'लेखक', 'वाच' धातूपासून 'वाचक' असे शब्द बनतात; प्रत्यय धातूच्या मुळाशी जोडला जातो.
- तद्धितप्रत्यय
- नाम अथवा विशेषणाला जोडून नवीन शब्द तयार करणारा प्रत्यय. 'धन + इक = धनिक', 'मनुष्य + त्व = मनुष्यत्व' ही उदाहरणे; प्रत्यय शब्दाच्या अर्थात बदल घडवतो.
- वाच्य
- वाक्यातील क्रियापदाचा संबंध कर्ता, कर्म की भाव यावरून ठरणारा प्रयोग. कर्तरी, कर्मणी आणि भावे असे तीन प्रकार असून प्रत्येकात क्रियापदाचे रूप बदलते.
- मिश्र वाक्य
- एक प्रधान वाक्य आणि एक किंवा अधिक गौण वाक्ये योजकांनी जोडलेले वाक्य. 'जो', 'जेव्हा', 'जर...तर' हे शब्द गौणत्व दाखवतात; उदा. जो परिश्रम करतो तो यशस्वी होतो.
- उपसर्ग
- शब्दाच्या पूर्वी लागून त्याचा अर्थ बदलणारा किंवा वाढवणारा अव्यय अंश. 'प्र', 'अनु', 'उप', 'नि', 'वि' हे उपसर्ग; 'हार' वरून 'प्रहार', 'निहार' असे नवे शब्द तयार होतात.
- औपचारिक पत्र
- कार्यालय, शाळा किंवा संस्थेस लिहिले जाणारे अधिकृत पत्र. त्यात प्रेषकाचा पत्ता, दिनांक, प्रति पत्ता, विषय, आदरार्थी संबोधन आणि शेवटी स्वाक्षरी असते; आपुलकीचे शब्द नसतात.
- अनौपचारिक पत्र
- नातेवाइकांना किंवा मित्रांना लिहिले जाणारे वैयक्तिक पत्र. 'प्रिय' किंवा 'प्रिय आई' असे संबोधन, आपुलकीचे शब्द आणि शेवटी 'आपुला' किंवा 'आपली' असे लेखन असते.
- बातमी लेखन
- घटनेचा तटस्थ अहवाल. पहिल्या परिच्छेदात कोण, काय, कधी, कुठे, का व कसे या तपशिलांचा समावेश असतो; शीर्षक आकर्षक व थोडक्यात असते.
- जाहिरात लेखन
- वस्तू, सेवा किंवा कार्यक्रमाची माहिती देऊन ग्राहक आकर्षित करणारे लेखन. आकर्षक शीर्षक, मुख्य वैशिष्ट्ये, फायदे, किंमत किंवा ऑफर आणि संपर्क हे घटक आवश्यक असतात.
- सारांश लेखन
- मूळ उताऱ्यातील मुख्य विचार थोडक्यात मांडणे. स्वतःचे शब्द वापरून, मूळच्या सुमारे एक तृतीयांश लांबीत, तटस्थ भाषेत आणि मूळचा क्रम न बदलता सारांश लिहितात.
- निबंधाची रचना
- प्रस्तावना, विचारांची मांडणी आणि समारोप असे तीन भाग. प्रत्येक भाग वेगळ्या परिच्छेदात येतो आणि विषयाला धरूनच विचार, उदाहरणे व अनुभव यांची जोड दिली जाते.