Maharashtra SSC FL Marathi cheat sheet

उताऱ्याचा संदर्भ लिहिताना ठरलेला क्रम: पाठाचे नाव → लेखक → उताऱ्यापूर्वीचा प्रसंग → उताऱ्याचे महत्त्व.

कथेची प्रमुख तत्त्वे: कथानक, पात्र, वातावरण, संवाद, प्रसंग आणि भाषा; यांपैकी कोणतेही तत्त्व प्रश्नात विचारले जाऊ शकते.

पात्रविशेषता लिहिताना विशेषण + पाठातील प्रसंग असा ढाचा वापरतात; उदा. 'धैर्यवान - वादळातही गाव सोडले नाही'. केवळ विशेषणांची यादी पुरेशी ठरत नाही.

ललित निबंधात लेखकाचा 'मी' केंद्रस्थानी असतो, कल्पना व भावनांचा सूर प्रधान असतो आणि कथानक नसते; वैचारिक निबंधात तर्क व विचार प्रधान असतो.

व्यक्तिचित्रणात रूप, वाणी, स्वभाव, वागणे आणि इतरांशी असलेले नाते हे पैलू क्रमाने मांडले जातात.

प्रवासवर्णनात स्थळ, निसर्ग, तेथील माणसे व लेखकाचे वैयक्तिक अनुभव यांची सांगड असते; कालवाचक सातत्य (वर्तमान किंवा भूतकाळ) टिकवले जाते.

संवादावरील कृतीत संवादातून व्यक्त होणारा भाव (प्रेम, राग, हट्ट) आणि त्या संवादाचे कथेपुढील कार्य असे दोन्ही मुद्दे अपेक्षित असतात.

चरित्रात्मक लेखनात घटना क्रमाने व वर्षांसह येतात आणि प्रत्येक गुणाला पाठातील पुरावा जोडला जातो.

शब्दसंपत्तीच्या कृतीत समानार्थी व विरुद्धार्थी शब्द पाठातील संदर्भानुसार हवे; वाक्प्रचाराचा अर्थ व स्वतःचे वाक्य अशी दोन कृती असते.

उपमा: 'सारखा', 'प्रमाणे', 'वाणी' असे शब्द असतात आणि उपमेय व उपमान वेगळे राहतात; रूपकात आरोप होऊन दोन्ही एकच मानले जातात.

उत्प्रेक्षा: 'जणू', 'जैसा', 'होता की' यांतून संभावना व्यक्त होते; संदेहात 'की' मुळे संशय राहतो; अपन्हुतीत दिसणाऱ्या गोष्टीचाच नकार केला जातो.

अनुप्रास: एकाच व्यंजनवर्णाची पुनरावृत्ती; यमक: दोन ओळींच्या शेवटी सारखा ध्वनी; श्लेष: एकच शब्द दोन अर्थांनी वापरणे.

अतिशयोक्ती: असंभव फुगीर वर्णन; व्यतिरेक: तुलना करून एकास श्रेष्ठ ठरवणे; दृष्टांत: उदाहरण देऊन विचार स्पष्ट करणे.

नवरस: शृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत, शांत; कवितेचा प्रमुख भाव ठरवून रसाचे नाव देतात.

कवीपरिचयात कवीचे नाव, जन्म-निर्वाण वर्षे, प्रमुख कवितासंग्रह, भाषाशैली आणि कवितेतील योगदान या क्रमाने माहिती देतात.

टेक किंवा ध्रुवपद ही वारंवार येणारी ओळ कवितेचा केंद्रीय विचार दाखवते; मुक्तकात प्रत्येक कडवे स्वतंत्र असते.

भावार्थ लिहिताना कवितेतील प्रतीके सोडवतात; उदा. दिवा = आशा, पहाट = नव्या सुरुवातीची आशा; त्यानंतर कवितेचा संदेश स्पष्ट करतात.

अलंकार ओळखताना अलंकाराचे नाव + त्या दोन ओळींतील शब्द पुरावा म्हणून देतात; केवळ अलंकाराचे नाव लिहून पुरेशी कृती होत नाही.

समास ओळखण्याचा निर्णयक्रम: पहिले पद अव्यय = अव्ययीभाव; पहिले पद संख्यावाचक = द्विगु; 'आणि' लोप = द्वंद्व; विभक्ती लोप = तत्पुरुष; समस्तपदाचा अर्थ वेगळा तिसरा = बहुव्रीही.

तत्पुरुष व कर्मधारय यांतील फरक: विभक्ती लोप झाली तर तत्पुरुष ('राजपुत्र' = राजाचा पुत्र); विशेषण-विशेष्य संबंध असेल तर कर्मधारय ('नीळकमळ').

बहुव्रीहीची चाचणी: समस्तपदाचा अर्थ पदांच्या अर्थापेक्षा वेगळा असतो; 'दशानन' = रावण, 'चतुर्भुज' = विष्णू.

संधीचे तीन प्रकार: स्वरसंधी (विद्या + आलय = विद्यालय), व्यंजनसंधी (सत् + जन = सज्जन), विसर्गसंधी (निः + चय = निश्चय).

कृत्प्रत्यय धातूला जोडला जातो ('लिहि' → लेखक, 'वाच' → वाचक); तद्धितप्रत्यय नाम किंवा विशेषणाला जोडला जातो ('धन + इक = धनिक').

वाच्य: कर्तरी कर्ता प्रधान; कर्मणी कर्म प्रधान होऊन क्रियापद 'जाते/गेले' रूपात येते; भावे क्रियापद नपुसकलिंगी तृतीयपुरुषी एकवचनी असते.

वाक्यप्रकार: एकच क्रियापद = सरळ; स्वतंत्र वाक्ये 'आणि', 'पण' यांनी जोडली = संयुक्त; प्रधान + गौण ('जो...तो', 'जर...तर') = मिश्र.

विभक्ती-कारक जोड्या: कर्ता-ने, कर्म-ला, करण-ने/करून, संप्रदान-ला/साठी, अपादान-पासून/पेक्षा, संबंध-चा/ची/चे, अधिकरण-त/मध्ये.

उपसर्ग शब्दाच्या पूर्वी लागतो व अर्थ बदलतो ('हार' → प्रहार, निहार); प्रत्यय शब्दाच्या शेवटी लागून नवा शब्द घडवतो.

औपचारिक पत्राचा क्रम: प्रेषकाचा पत्ता → दिनांक → प्रति (पत्ता) → विषय → आदरार्थी संबोधन → मजकूर → स्वाक्षरी व नाव.

अनौपचारिक पत्रात विषय अनिवार्य नसतो; 'प्रिय' + नाव, आपुलकीचे शब्द आणि शेवटी 'आपुला/आपली' असा शब्द होतो.

बातमी: आकर्षक शीर्षक + पहिला परिच्छेदात कोण, काय, कधी, कुठे, का, कसे; पुढील परिच्छेदात तपशील; भाषा तटस्थ व तृतीयपुरुषी.

जाहिरातीचे घटक: आकर्षक शीर्षक, मुख्य वैशिष्ट्ये, फायदे, किंमत किंवा ऑफर, संपर्क क्रमांक; चित्रासाठी जागा सोडली जाते.

सारांश मूळ उताऱ्याच्या सुमारे एक तृतीयांश लांबीत, स्वतःच्या शब्दांत, मूळचा क्रम न बदलता आणि नवे मत न जोडता लिहितात.

निबंधाची रचना प्रस्तावना-मध्य-समारोप अशी तीन परिच्छेदांत; प्रत्येक परिच्छेदात विषयालाच धरून विचार व उदाहरणे येतात.

संवाद लेखनात प्रसंग, पात्रांची नावे, बोलण्याचा क्रम आणि भाव दर्शवणारे शब्द (उदा. 'रागाने', 'हसत') यांचा समावेश असतो.

कथालेखनात दिलेला शेवट किंवा सुरुवात बिंदू मानून बीज → गाठ → उत्कंठावर्धन → चरमोत्कर्ष → उपसंहार असा प्रवास केला जातो.

दिनांक 'दि. ५ जून, २०२५' अशा स्वरूपात लिहितात; पत्ता व नावे पूर्ण लिहून लेखनाच्या शेवटी पूर्णविराम देतात.