Maharashtra SSC FL Marathi common mistakes
Maharashtra SSC FL Marathi · Understand the traps and how to avoid them.
‘स्वमत लिहा’ किंवा ‘तुम्हांला हे पटते का?’ अशा प्रश्नांना उताऱ्यातील वाक्ये जशीच्या तशी उत्तर म्हणून उतरवणे आणि स्वतःचे मत, कारण किंवा उदाहरण अजिबात न देणे.
विद्यार्थी उतारा पाठ करून येतो आणि ‘उताऱ्यातीलच शब्द हवेत’ अशी भीती बाळगतो; त्यामुळे मुद्दा उताऱ्यात आहे की नाही हे न तपासता तोच मजकूर पुन्हा लिहिला जातो. स्वमताच्या प्रश्नाला या उत्तराने गुण मिळत नाहीत, कारण मूल्यांकन स्वतःच्या विचारावर होते.
What to do instead
उत्तराची पहिली ओळ निर्णयाने सुरू करा - ‘हो, मला हे पूर्णपणे पटते’ किंवा ‘मला हे अंशतः पटते’. त्यानंतर दोन वेगळी कारणे आणि एक स्वतःचा अनुभव, कुटुंबातील किंवा शाळेतील उदाहरण द्या; एकूण ४-५ वाक्ये पुरेशी. उताऱ्यातील वाक्य वापरायचेच असेल तर ‘उताऱ्यात म्हटल्याप्रमाणे…’ असे जोडून पुढे आपले स्पष्टीकरण द्यावे, उतारा उद्धृत करून थांबू नये.
‘कारण लिहा’, ‘का ते स्पष्ट करा’ या प्रश्नांत घटना किंवा उताऱ्यातील मजकूर पुन्हा सांगणे, पण ‘कारण’, ‘त्यामुळे’, ‘यामुळेच’ असे कार्यकारण जोडणारे शब्द न वापरणे.
उतारा वाचल्यावर ‘काय घडले’ हे लक्षात राहते आणि प्रश्नातील ‘का’ हा शब्द सहज दुर्लक्षित होतो. परिणामी उत्तर घटनावर्णन बनते आणि कारणाचा भाग कोराच राहतो.
What to do instead
उत्तर दोन वाक्यांच्या साच्यात लिहा: पहिले वाक्य विधान किंवा घटना, दुसरे वाक्य ‘…कारण…’ किंवा ‘…त्यामुळे…’ ने सुरू होणारे कारण. उत्तर लिहायच्या आधी प्रश्नपत्रिकेत ‘का’, ‘कारण’, ‘स्पष्ट करा’ हे शब्द अधोरेखित करा आणि उत्तर संपल्यावर ‘मी कारण लिहिले का?’ अशी एक सेकंदाची तपासणी करा.
उताऱ्यात आलेला वाक्प्रचार किंवा म्हण शब्दशः समजून अर्थ लिहिणे (उदा. ‘डोळ्यांत पाणी आणणे’ म्हणजे डोळ्यांत पाणी येणे) आणि तो संदर्भात कसा वापरला आहे हे न सांगणे.
वाक्प्रचाराचा अर्थ पाठ करून ठेवला जातो, पण तो शब्दसमूह आहे हे विसरले जाते; शिवाय प्रश्नात ‘संदर्भासह स्पष्ट करा’ असे म्हटले असते तरी विद्यार्थी फक्त अर्थ लिहून थांबतो.
What to do instead
वाक्प्रचाराचे उत्तर तीन भागांत द्या: अर्थ, उताऱ्यातील संदर्भ (‘लेखकाच्या मते…’), आणि स्वतःचे एक वाक्य. म्हण आणि वाक्प्रचार यातील फरक नोंदवून ठेवा - म्हण ही पूर्ण वाक्यरचना असते, वाक्प्रचार हा शब्दसमूह. दर पाठातील दोन वाक्प्रचार वहीत अर्थासह व स्वतःच्या वाक्यासह लिहिण्याची सवय ठेवा.
कवितेचा ‘सरळ अर्थ’ किंवा ‘भावार्थ’ लिहिताना प्रत्येक ओळीचा शब्दशः गद्यात अनुवाद करणे आणि कवितेचा मध्यवर्ती विचार व भावना वेगळे न लिहिणे.
पाठ करताना शब्द व शब्दार्थ लक्षात राहतात, पण कवी काय सुचवतो, कोणती भावना व्यक्त होते हे पकडले जात नाही. शब्दशः अनुवाद वाचनीय होत नाही आणि भावार्थाचे गुणही मिळत नाहीत.
What to do instead
प्रत्येक कडव्याचा भावार्थ २-३ वाक्यांत स्वतःच्या शब्दांत लिहा - कवी काय सांगत आहे आणि ते का सांगत आहे. शेवटी एका वाक्यात कवितेचा मध्यवर्ती विचार लिहा. कठीण शब्दांचा अर्थ आधी स्वतंत्रपणे लिहून घ्या, मग तो अर्थ भावार्थात गुंफा; ओळनिहाय भाषांतर टाळा.
अलंकार ओळखताना फक्त नाव लिहून थांबणे, किंवा उपमा व रूपक, अनुप्रास व यमक यांत गोंधळ करून चुकीचे नाव देणे; उदाहरण व स्पष्टीकरण न देणे.
अलंकाराची व्याख्या तोंडपाठ असते, पण ओळीत तो कसा तयार होतो हे तपासले जात नाही. ‘सारखे’, ‘प्रमाणे’ शब्द दिसला की उपमा असे ठरवले जाते; रूपकात तसे शब्द नसतात हे लक्षात राहत नाही.
What to do instead
उत्तर नेहमी तीन भागांत: अलंकाराचे नाव, कवितेतील संबंधित ओळ, आणि एक वाक्यात स्पष्टीकरण (कोणती वस्तू कोणाशी कशी जोडली, कोणता शब्द पुन्हा आला). चाचणी ठेवा - ‘विचारलेला/प्रमाणे’ असे शब्द असतील तर उपमा; ते नसून वस्तूचे वस्तूत रूपांतर झाले असेल तर रूपक. दर आठवड्याला पाच ओळींवर अशी चाचणी करा.
समास व संधी ओळखताना कर्मधारय व बहुव्रीही, तसेच द्वंद्व व द्विगू यांतील फरक न करता शेवटचा शब्द पाहून प्रकार ठरवणे आणि समासविग्रह न लिहिणे.
प्रत्येक प्रकाराची एकच उदाहरणे पाठ होतात; नवीन शब्द आला की दोन्ही पदांचा अर्थ विचारात न घेता ओळखीच्या उदाहरणाशी साधर्म्य पाहून उत्तर दिले जाते. विग्रह न लिहिल्याने चूक लक्षात येत नाही.
What to do instead
प्रत्येक सामासिक शब्दासाठी तीन प्रश्न विचारा: (१) दोन्ही पदांचा स्वतंत्र अर्थ टिकतो का? होय तर द्वंद्व; (२) पहिले पद दुसऱ्याचे विशेषण आहे का? होय तर कर्मधारय; (३) संपूर्ण शब्द तिसऱ्याच अर्थाचे द्योतक आहे का? होय तर बहुव्रीही; पहिले पद संख्यावाचक असेल तर द्विगू. प्रत्येक उत्तरात विग्रहाचे वाक्य लिहा - ‘विग्रह लिहिल्यावर प्रकार आपोआप दिसतो’ हा नियम पाळा.
वाक्प्रचार किंवा म्हण यांचा अर्थ लिहिणे, पण ‘वाक्यात वापरा’ हे सूचना असूनही स्वतःचे वाक्य न देणे किंवा तोच वाक्प्रचार पुन्हा शब्दशः वापरणे.
प्रश्नाची दोन्ही मागणी एकच समजली जाते; शिवाय परिचित वाक्य पुन्हा लिहिणे सोपे वाटते. वाक्य लिहिण्याचा सराव नसल्याने ते टाळले जाते.
What to do instead
उत्तर दोन ओळींत: पहिली ओळ अर्थ, दुसऱ्या ओळीत स्वतःचे वाक्य ज्यात वाक्प्रचाराचा संदर्भ स्पष्ट होतो. वाक्य शक्यतो शाळा, कुटुंब, खेळ, प्रवास यांसारख्या परिचित विषयावर असावे; प्रत्येक अभ्यासलेल्या वाक्प्रचाराचे एक वहीत वाक्य ठेवा आणि परीक्षेपूर्वी ती यादी वाचा.
पत्रलेखनात घटकांचा क्रम चुकणे - प्रेषकाचा पत्ता, दिनांक, संबोधन, विषय, मुख्य भाग, उपसंहार व स्वाक्षरी यातील एखादा भाग सोडणे; किंवा औपचारिक पत्रात ‘प्रिय’ व अनौपचारिक पत्रात ‘आदरणीय’ असे चुकीचे संबोधन वापरणे.
विद्यार्थी पत्राचा साचा तोंडपाठ करत नाही व परीक्षेत मजकूर लिहिण्याकडे जास्त लक्ष देतो. साच्याचा क्रम ठरलेला असतो हे माहीत नसल्याने गुण कपात होते.
What to do instead
दोन वेगळे साचे वहीत काढून ठेवा - औपचारिक (तक्रार, मागणी, अर्ज) व अनौपचारिक (मित्र, नातेवाईक). क्रम नेहमी: प्रेषक-पत्ता, दिनांक, संबोधन, विषय, मुख्य भाग, उपसंहार, स्वाक्षरी व नाव. आठवड्याला एक पत्र लिहून साच्याचा सराव करा; विषय एका ओळीत, मध्यभागी न लिहिता डावीकडे ठेवा.
बातमी किंवा जाहिरात लिहिताना मथळा न देणे, बातमीत कोण-काय-कधी-कुठे-का-कसे हे घटक सोडणे, आणि जाहिरातीत आकर्षक मथळा, वैशिष्ट्ये व संपर्कासाठी नाव-पत्ता-दूरध्वनी न देणे.
बातमी व जाहिरात हे वेगवेगळे स्वरूप आहेत हे स्पष्ट नसते; दोन्हीकडे साधा परिच्छेद लिहून काम भागते असे वाटते. दिलेली माहिती जशीच्या तशी वापरण्याकडे लक्ष जाते व घटक तपासले जात नाहीत.
What to do instead
बातमी लिहायच्या आधी कच्च्या कागदावर सहा प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोण, काय, कधी, कुठे, का, कसे), मग त्यांचा एक परिच्छेद करा आणि वर ठळक मथळा द्या; शेवटी बातमीचा स्रोत किंवा वार्ताहराचे नाव. जाहिरातीत आकर्षणारा मथळा, ३-४ मुद्द्यांत वैशिष्ट्ये, किंमत/सवलत आणि संपर्काची माहिती अशी चौकट ठरवून भरा; चौकटीतील प्रत्येक रकाना भरला का ते तपासा.
निबंध किंवा विस्तारलेखनात प्रास्ताविक, विस्तार आणि सारांश हे तीन अवयव न ठेवणे; एकच मुद्दा वेगळ्या शब्दांत पुन्हा पुन्हा लिहिणे; शब्दमर्यादा ओलांडणे किंवा शेवटचा प्रश्न वेळेअभावी अपूर्ण सोडणे.
पहिल्या परिच्छेदातच सर्व मुद्दे संपतात आणि नंतर भरायला शब्द नसल्याने पुनरावृत्ती होते. पहिल्या प्रश्नावर जास्त वेळ जातो व शेवटच्या लेखनाच्या प्रश्नाला वेळ उरत नाही; लेखनाचा प्रश्न सर्वाधिक गुणांचा असतो हे नियोजनात धरले जात नाही.
What to do instead
लेखनाच्या प्रश्नासाठी पहिल्याच ५ मिनिटांत आराखडा करा - तीन ते पाच मुद्दे, प्रत्येकासाठी एक परिच्छेद. पहिला परिच्छेद प्रास्ताविक (विषय का महत्त्वाचा), मधले परिच्छेद विस्तार (प्रत्येकी एक नवीन मुद्दा व उदाहरण), शेवटचा परिच्छेद सारांश व आपली भूमिका. उत्तरपत्रिका सुरू करण्यापूर्वी १०-१५ मिनिटे शेवटच्या प्रश्नासाठी राखीव ठेवा आणि शब्दमर्यादेच्या १०% आत राहा.