पद्यातील उपमा व मानवीकरण: चुकीच्या उत्तरांचे निदान

'तारे दिव्यांच्या रांगांसारखे' - उपमा: 'सारखे' हा वाचक शब्द उपमेय (तारे) व उपमान (दिव्यांच्या रांगा) यांना जोडतो आणि साम्य दाखवतो; दोन्ही वेगळेच राहतात. 'तारे दिव्यांच्या रांगाच आहेत' असे वाचक शब्दाशिवाय अभेद सांगितले असते तर रूपक झाले असते. 'पहाट झोपली आहे' - मानवीकरण: झोपणे ही मानवी क्रिया निर्जीव पहाटेला लावली आहे. उत्प्रेक्षा झाली असती तर 'पहाट झोपली असेल का?' अशी संभावना व्यक्त झाली असती. गुणविभागणी: अलंकाराचे नाव १, कारण १, विरुद्ध अलंकार का नाही १.

विद्यार्थ्याच्या म्हणण्यात अंशतः गोंधळ आहे: 'सारखे' हा शब्द एकटा अलंकार ठरवत नाही, पण तो वाचक शब्द असल्याचे दाखवतो की उपमेय व उपमान वेगळे आहेत. त्याला दोन वाक्ये द्यावी: 'चंद्र सारखा गोल आहे' (उपमा) व 'चंद्र गोलच आहे' (अभेद/विशेषण) - दुसऱ्यात वाचक शब्द नाही. नंतर 'सारखे' काढून वाक्याचा अर्थ बदलतो का ते पाहायला लावावे; बदलला तर शब्द कार्यरत आहे. अशा प्रयोगातून नियम स्वतः शोधण्याची सवय लागते आणि पाठांतराऐवजी कसोटी वापरण्याची सवय होते.

१० मिनिटांची जोडी कृती: प्रत्येक जोडीला तीन वाक्ये द्या - एक उपमा, एक रूपक, एक मानवीकरण. त्यांनी वाचक शब्द अधोरेखित करावा व अलंकाराचे नाव लिहावे. नंतर प्रत्येक जोडीने उपमेय-उपमान वेगळे आहेत का, वाचक शब्द कोणता, असे सांगावे. शिक्षक फळ्यावर कसोटी लिहून द्या: 'वाचक शब्द आहे → उपमा; नाही व अभेद → रूपक; मानवी क्रिया → मानवीकरण'. शेवटी २ मिनिटांत प्रत्येकाने स्वतःचे एक वाक्य तयार करून लिहावे; त्यावरून पुढील तासाचे नियोजन ठरवावे.