समास ओळखताना विग्रह आणि प्रकार यांची सुसंगती

यथाशक्ती = शक्तीनुसार - अव्ययीभाव (पूर्वपद अव्यय, समस्तपदही अव्ययच राहते). प्रतिदिन = दररोज - अव्ययीभाव. महाराष्ट्र = महान् राष्ट्र - कर्मधारय (विशेषण-विशेष्य). देवघर = देवाचे घर - षष्ठी तत्पुरुष. चौरंग = चार अंगे असलेला - बहुव्रीही. नवरात्र = नऊ रात्रींचा समूह - द्विगू (संख्यावाचक पूर्वपद + समूह अर्थ). लक्षात घ्या: 'महाराष्ट्र'चा विग्रह 'महा + राष्ट्र' असा गुणवाचक असल्याने द्विगू होत नाही; द्विगूसाठी पूर्वपद संख्यावाचक हवे आणि अर्थ समूहाचा हवा.

कसोटी: विग्रह करा आणि समस्तपद कोणती वस्तू दाखवते ते पाहा. 'चौरंग'चा विग्रह 'चार अंगे असलेला' - यात 'असलेला' येतो आणि समास सोडूनही 'चौरंग' हा शब्द चार अंगांना न सांगता एका वेगळ्या वस्तूला (आसन/पलंग) सांगतो; म्हणून बहुव्रीही. 'नवरात्र'चा विग्रह 'नऊ रात्रींचा समूह' - पूर्वपद संख्यावाचक आणि अर्थ समूह; विग्रहात 'समूह' शब्द येतो, वेगळी वस्तू दिसत नाही; म्हणून द्विगू. थोडक्यात: विग्रहात 'असलेला' + नवीन वस्तू = बहुव्रीही; संख्या + समूह = द्विगू.

ज्या विद्यार्थ्याने 'नवीन रात्र' असा विग्रह करून 'कर्मधारय' लिहिले, त्याचा प्रकार त्याच्याच विग्रहाशी सुसंगत आहे; चूक विग्रहात आहे. म्हणून विग्रहाचा गुण ०, प्रकाराचा गुण १ - अशी विभागणी करावी आणि अभिप्रायात 'तुझा प्रकार तुझ्या विग्रहाला योग्य आहे, पण मूळ शब्दाचा अर्थ बदलला' असे नमूद करावे. ज्याचा विग्रह बरोबर पण प्रकार चुकीचा, त्याला विग्रहाचा १ व प्रकाराचा ०; कारण विग्रहातून प्रकार सिद्ध करणे हे कौशल्य आहे. दोघांनाही १/२ मिळतील, पण कारण वेगळे - त्यामुळे पुनर्शिक्षणाची दिशाही वेगळी ठरेल.