गद्य: आकलन, प्रसंग आणि स्वमत
गद्य विभागात उताऱ्यावर आधारित आकलन, प्रसंगस्पष्टीकरण, व्यक्तिरेखा, भाषिक बारकावे, शब्दार्थ आणि स्वमत यांची परीक्षा होते. येथे लेखकाचा विचार समजून घेऊन उत्तर स्वतःच्या शब्दांत मांडणे महत्त्वाचे आहे; केवळ पाठांतर पुरत नाही.
आकलनाची चौकट
- उतारा पहिल्यांदा आशयासाठी, दुसऱ्यांदा प्रश्नांशी जोडून वाचा.
- प्रश्नातील क्रियापद ओळखा: 'सांगा' मध्ये माहिती, 'स्पष्ट करा' मध्ये कारण-उदाहरण, 'तुमच्या मते' मध्ये स्वतंत्र मत अपेक्षित असते.
- उत्तरेत प्रसंग, विचार आणि आधार असे तीन थर ठेवा.
- वाक्प्रचार व म्हणीचा अर्थ संदर्भाने लिहा; शब्दकोशातील अर्थ जसाच्या तसा लिहू नका.
स्वमताची रचना
स्वमतात (१) तुमचे मत एका वाक्यात, (२) दोन कारणे, (३) जीवनातील उदाहरण, (४) समारोप असावा. उताऱ्यातील वाक्य जसेच्या तसे चिकटवणे टाळा; त्याचा आधार घ्या.
कार्यरत उदाहरण
उतारा: 'गावातील वाचनालयाचे दार रोज सकाळी सहाला उघडते, पण आजही तिथे कोणीच नव्हते.' प्रश्न: 'वाचनालयाबद्दल लेखकाची हळहळ का?' उत्तर: 'वाचनालय नियमित सुरू असूनही गावकऱ्यांचा सहभाग नसल्यामुळे लेखकाला हळहळ वाटते; सकाळी सहाची वेळ आणि रिकामे दार हे त्याचे कारण आहे.' इथे 'का' या प्रश्नाने कारण मागितले, म्हणून उत्तरात वेळ व रिकामेपणा जोडला.
गुण कापणाऱ्या चुका
- उताऱ्यातील वाक्य संपूर्ण कॉपी करणे.
- व्यक्तिरेखेचे गुण सांगून उदाहरण न देणे.
- स्वमतात लेखकाचेच विचार पुन्हा मांडणे.
- लेखकाचे नाव, पाठाचे शीर्षक चुकीचे लिहिणे.
- प्रसंगस्पष्टीकरणात प्रसंग न सांगता केवळ तात्पर्य लिहिणे.