पद्य: आशय, अलंकार आणि रस
पद्य विभागात कवितेचा आशय, पंक्तींचा अर्थ, प्रतीक, अलंकार, रस, कवीचा परिचय आणि स्वमत विचारले जाते. कविता सरळ अर्थाने वाचता येत नाही; शब्दांचा सूचक अर्थ आणि भावना यांची जोड लावावी लागते.
कविता वाचनाचे टप्पे
- कविता मोठ्याने वाचा; यमक, गती आणि पुनरावृत्ती ओळखा.
- प्रत्येक कडव्याचा मध्यवर्ती भाव एका वाक्यात लिहा.
- प्रतीकात्मक शब्द ओळखा: 'पहाट' = नवी सुरुवात, 'अंधार' = अज्ञान.
- अलंकाराचे नाव सांगितल्यावर कवितेतील शब्द जसेच्या तसे उद्धृत करा.
अलंकार ओळखणे
उपमा: 'सारखा/प्रमाणे' शब्द; रूपक: तुलना न करता एकाला दुसरे म्हणणे; अनुप्रास: एकच व्यंजन पुन्हा पुन्हा; यमक: कडव्याच्या शेवटी समान ध्वनी; मानवीकरण: निर्जीव वस्तूला माणसाचे भाव. रस ओळखताना कवितेचा एकूण भाव पहा-वीर, करुण, शृंगार, हास्य, शांत.
कार्यरत उदाहरण
पंक्ती: 'मन मोहरले मंद मंद, मोर नाचला वनात.' प्रश्न: 'अलंकार ओळखा.' उत्तर: 'अनुप्रास; कारण 'म' हे व्यंजन तीन वेळा पुनरावृत्त झाले आहे.' येथे पुनरावृत्तीचे अंतर आणि ध्वनीचा एकरूपता हा आधार आहे. 'मोर नाचला' मध्ये मानवीकरण नाही, कारण मोर नाचणे हे नैसर्गिकच आहे.
चुका
- केवळ अलंकाराचे नाव लिहून उदाहरण न देणे.
- कवितेचा शब्दशः अर्थ लिहून भावार्थ सोडणे.
- रस आणि अलंकार यांची गल्लत करणे.
- कवीचे नाव व कवितेचे शीर्षक चुकीचे लिहिणे.