गद्यपाठातील हेतू: पुरावा की अनुमान - ४२ उत्तरपत्रिकांचा निवाडा
इयत्ता दहावीच्या दोन तुकड्या मिळून ४२ विद्यार्थी आहेत. गद्यपाठावरील १० गुणांच्या आंतरिक चाचणीत प्रश्न होता - 'उताऱ्यातील मुलाने घेतलेल्या निर्णयामागील हेतू स्पष्ट करा' (४ गुण). उत्तरपत्रिका तपासताना लक्षात आले की १७ विद्यार्थ्यांनी 'जबाबदारीची जाणीव' असा हेतू लिहिला, तर ९ विद्यार्थ्यांनी 'भीतीमुळे पळ काढला' असे लिहिले. दोन्ही गटांपैकी कोणीही उताऱ्यातील ठोस वाक्य उद्धृत केले नाही; बहुतेकांनी स्वतःचे अनुमान लिहिले. पाठात मुलाच्या मनातील संभ्रमाचे वर्णन आहे, पण अंतिम कृतीचा हेतू स्पष्ट शब्दांत दिलेला नाही. समविषय शिक्षकांच्या बैठकीत दोन मते झाली - एकांनी दुसऱ्या गटाला शून्य द्यायचे म्हटले, दुसऱ्यांनी पूर्ण गुण द्यायचे म्हटले. उद्या निकाल जाहीर करून गुणपत्रिकेवर 'आधारासह उत्तर' हा निकष छापायचा आहे. दुपारी ३ वाजेपर्यंत ४२ पानांची पुनर्तपासणी करायची आहे आणि तीव्र इच्छा असलेल्या ६ विद्यार्थ्यांना उत्तरे दाखवायची आहेत.
1. दोन्ही गटांना ४ पैकी गुण कसे द्याल? गुणविभागणी लिहा आणि प्रत्येक गटाच्या निर्णयाचे कारण द्या.
Read the worked answer
गुणविभागणी (४ गुण)
- पाठातील पुरावा/उद्धरण - २ गुण
- हेतूचे स्पष्टीकरण - १ गुण
- मांडणी व भाषा - १ गुण
पहिला गट (१७): हेतू स्पष्ट शब्दांत मांडला, पण वाक्य उद्धृत नाही. पुराव्यासाठी १/२ (उताऱ्यातील प्रसंगाचा अप्रत्यक्ष संदर्भ असेल तर १, अनुमान-only असेल तर ०), स्पष्टीकरण १/१, भाषा ०.५–१ → साधारण २.५ ते ३.
दुसरा गट (९): 'भीतीमुळे पळ' हे पाठातील वर्णनाशी विसंगत आणि पुराव्याशिवाय आहे. पुरावा ०/२, स्पष्टीकरण ०.५/१ (अनुमान म्हणून), भाषा ०.५ → १.
निर्णयाचे तत्त्व: पाठात हेतू स्पष्ट नाही, त्यामुळे 'चूक उत्तर' ठरवून शून्य देणे अन्याय्य; पण पुराव्याशिवाय पूर्ण गुण देणेही चूक. दुसऱ्या गटाला १ गुण देताना उत्तरावर 'पाठातील वाक्य दाखवा' असा शेरा लावा. प्रत्येक पानावर पुरावा अधोरेखित करून ३ चिन्हांकन करा, म्हणजे पुनर्तपासणीत सातत्य राहील.
2. गुणपत्रिकेवर 'आधारासह उत्तर' या निकषाचे दोन वाक्यांत लिखाण करा आणि उद्या उत्तरे दाखवताना विद्यार्थ्यांना काय सांगाल?
Read the worked answer
निकषाचे लिखाण: "उत्तरात पाठ्यपुस्तकातील शब्द किंवा वाक्य आधार म्हणून उद्धृत करून हेतू त्यावरून स्पष्ट केल्यास पूर्ण गुण. केवळ स्वतःचे अनुमान लिहिल्यास उत्तराचा अर्धा गुण; पाठातील वर्णनाच्या विरुद्ध अनुमानास गुण नाही."
उत्तरे दाखवताना: दोन्ही गटांना तेच ठराविक वाक्य दाखवून विचारा - "हे वाक्य तुमच्या उत्तराचा आधार बनते का?" दुसऱ्या गटाला नकार न देता पुनर्लेखनाची संधी द्या; पहिल्या गटाला उद्धरण कसे जोडायचे ते दाखवा. गुण बदलणार नाही, पण पुढील चाचणीत 'पुरावा' हा शब्द सर्वांना माहीत असेल. यामुळे शिक्षकांनी दोन मतांपैकी कोणतेही टोक घेणे टळते.