Maharashtra SSC Ardhamagadhi L2/L3 (MSBSHSE) cheat sheet

अर्धमागधी ही मध्य-इंडो-आर्यन प्राकृत भाषा असून 'अर्ध मागधी' (अर्धी मागधी) असे नाव तिच्या मिश्र स्वरूपाकडे लक्ष देतो; श्वेतांबर जैन आगम याच भाषेत आहेत.

आगम साहित्य १२ अंगांत व १२ उपांगांत विभागले जाते; पहिले अंग म्हणजे 'आयारंगसुत्त' (आचारांग), ज्यात साधूंच्या आचाराचे नियम आहेत.

आचारांगातील 'सव्वे पाणा न हंतव्वा' ही उक्ती सर्व जीवांना अभयदान देण्याची, म्हणजे हिंसात्यागाची मूलभूत शिकवण देते.

पंच अणुव्रते (गृहस्थांची व्रते) = पाणाइवायाओ वेरमणं (अहिंसा), मूसावायाओ वेरमणं (सत्य), अदिन्नादाणाओ वेरमणं (अस्तेय), मेहुणाओ वेरमणं (ब्रह्मचर्य), परिग्गहाओ वेरमणं (अपरिग्रह).

सम्मत्त-णाण-चरित्त म्हणजे सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान व सम्यक्चारित्र; ही तीन रत्ने मोक्षमार्ग मानली जातात - तत्त्वार्थसूत्र १.१ चा आधार.

जैन कथेची रचना सामान्यतः प्रसंग → घटना → सीखवण अशी असते; शेवटचे वाक्य 'तेणं' किंवा 'ताओ' ने सुरू होऊन कथेचा बोध सांगते.

व्याख्या-उत्तराची तीन अंगे: प्रसंग (पाठाचे नाव व पात्र), अर्थ (कठीण शब्दांचा अर्थ), स्पष्टीकरण (विचाराचा विस्तार).

गद्यपाठाच्या उत्तरात पाठातीलच शब्द व वाक्यरचना वापरावी; प्रश्नात 'स्वतःच्या शब्दांत' असे म्हटले असेल तरच परावर्तन करावे.

जैन परंपरेत २४ तित्थयर (तीर्थंकर) मानले जातात - पहिले ऋषभदेव, चोविसावे महावीर; पाठांतील संदर्भ या क्रमाने ओळखावे.

गाहा (संस्कृतातील आर्या) हे अर्धमागधीतील प्रमुख वृत्त; पहिल्या अर्धात १२ + १८ = ३० मात्रा व दुसऱ्या अर्धात १२ + १५ = २७ मात्रा असतात.

मात्रा गणना: लघु अक्षर = १ मात्रा, गुरु अक्षर = २ मात्रा; पदातील मात्रा मोजूनच गाहा व इतर वृत्ते ओळखली जातात.

उवसग्गहरं हे भद्रबाहूंनी रचलेले अर्धमागधी स्तोत्र असून उपसर्ग व विघ्न नाहीसे करणारे असे ते मानले जाते.

उपमा अलंकार: 'इव', 'जहा', 'व' या साम्यवाचक शब्दांनी उपमेय व उपमान यांची तुलना केली जाते; दोन्ही स्वतंत्र राहतात.

रूपक अलंकार: उपमेयावर उपमानाचा थेट आरोप होतो व 'इव/जहा' असे साम्यवाचक शब्द नसतात.

अनुप्रास अलंकार: एकाच व्यंजनाची जवळपास पुनरावृत्ती होऊन पद्याचा नाद सौंदर्य वाढतो.

भजनात्मक पद्यात प्रत्येक कडव्यानंतर पुनरावृत्ती होणारी ओळ म्हणजे ध्रुवपद (टेक); ती पदाचा मुख्य विचार सतत स्मरणात ठेवते.

रसास्वाद उत्तराची रचना: प्रसंग → शब्दार्थ → वृत्त व अलंकार → भावार्थ → जीवनसंदेश; प्रत्येक टप्प्याला पद्यातील शब्दांचा आधार द्यावा.

स्वर संधी: अ/आ + इ/ई = ए; अ/आ + उ/ऊ = ओ; समान स्वर मिळून दीर्घ होतात (अ+अ=आ, इ+इ=ई, उ+उ=ऊ).

व्यंजन समीकरण: संस्कृतातील संयुक्त व्यंजने प्राकृतात द्वित्व होतात - क्ष→क्ख, त्र→त्त, प्र→प्प, श्र→स्स, त्व→त्त, स्थ→त्थ (अस्थि→अत्थि).

अकारांत पुल्लिंग विभक्ती: प्रथमा एकवचन -ओ, द्वितीया -ं, तृतीया -एण, चतुर्थी -आय, षष्ठी -स्स, सप्तमी -ए/-म्मि; प्रथमा बहुवचन -आ.

अकारांत नपुंसक: प्रथमा-द्वितीया एकवचन -ं, बहुवचन -आईं/-आणि (कम्मं → कम्माईं).

वर्तमानकाळ: प्रथम पुरुष एकवचन -इ/-ति, बहुवचन -न्ति; द्वितीय एकवचन -सि; उत्तम एकवचन -मि, बहुवचन -मो.

आज्ञार्थ: द्वितीय पुरुष एकवचन -हि/-आहि, बहुवचन -ह; प्रथम पुरुष एकवचन -उ, बहुवचन -न्तु.

भविष्यकाळ -हि-/ही- किंवा -स्स- प्रत्ययांनी बनतो: होही, होहिन्ति, भविस्सइ.

कृदंत (अव्यय) प्रत्यय -त्ता, -ऊण, -इय: काऊण (करून), दट्ठूण (पाहून), गिण्हिय (घेऊन).

ण-त्व व निग्गहित: संस्कृत 'न' → प्राकृत 'ण' (णाण, णिव्वाण, णाम); अनुस्वार पुढील व्यंजनाच्या वर्गानुसार बदलतो (संजमो → सञ्जमो).

औपचारिक पत्राचा क्रम: प्रेषकाचा पत्ता → दिनांक → प्राप्तकर्ता व संबोधन → विषय → मजकूर → आदरार्थी शब्द → स्वाक्षरी.

अनौपचारिक पत्रात विषय अनिवार्य नसतो; 'प्रिय' या आपुलकीच्या संबोधनाने सुरुवात व वैयक्तिक मजकूर असतो.

सारांश लेखन: मूळ उताऱ्याच्या सुमारे एकतृतीयांश लांबी, तृतीय पुरुष, वर्तमानकाळ, स्वतःचे मत किंवा उदाहरणे नाहीत.

निबंधाची तीन अंगे: प्रस्तावना, विस्तार (प्रत्येक मुद्द्याला स्वतंत्र परिच्छेद) आणि समारोप.

संवाद लेखन: दोनच पात्र, प्रत्येक उत्तर नव्या ओळीत व पात्राच्या नावापुढे रेघ; भाषा प्रसंगाला साजेशी व नैसर्गिक.

भाषांतर करताना क्रियापद शेवटी, विभक्ती व काळ जपून अर्थ द्यावा; मूळ वाक्याची शब्दरचना जशीच्या तशी ओढू नये.

औपचारिक पत्रात 'महोदय/सविनय', अनौपचारिक पत्रात 'प्रिय' हे शब्द वापरले जातात; मजकूर संक्षिप्त व मुद्देसर ठेवावा.

उपयोजित लेखनात दिलेली शब्दमर्यादा पाळावी; मर्यादेबाहेरचा भाग गुणविभाजनात गणला जात नाही.

अपरिचित उतारा सोडवण्याचा क्रम: आधी प्रश्न वाचा → उतारा दोन वेळा वाचा → प्रश्नातील कीवर्ड उताऱ्यात शोधा → उत्तर उताऱ्यातील शब्दांत लिहा.

अर्धमागधी शब्द संस्कृतशी जुळवून अर्थ काढावा: णाण=ज्ञान, दिट्ठ=दृष्ट, कय=कृत, सुय=श्रुत, अत्थि=अस्ति.

शीर्षक निवडीचा नियम: उताऱ्याचा मध्यवर्ती विचार सांगणारे, दोन ते पाच शब्दांचे व क्रियापद नसलेले शीर्षक.

विरुद्धार्थी जोड्या: सुह × दुक्ख, पुण्ण × पाव, मित्त × सत्तू - अपरिचित उताऱ्यातील विरुद्धार्थ प्रश्नांसाठी उपयुक्त.

जलद वाचनात पहिल्या व शेवटच्या परिच्छेदातून मुख्य विचार, तर मधल्या भागातून केवळ आवश्यक तपशील घेतले जातात.

अपरिचित उताऱ्यावरील प्रश्न सामान्यतः आशय, शीर्षक, समानार्थी/विरुद्धार्थी शब्द, वाक्य पूर्ण करा व संदर्भासह स्पष्टीकरण या प्रकारचे असतात.

अर्धमागधी आगम साहित्याची भाषा असून ती मध्य-इंडो-आर्यन प्राकृत कुटुंबातील आहे.

पहिले अंग म्हणजे आयारंगसुत्त (आचारांग).

अहिंसेची मूळ शिकवण 'सव्वे पाणा न हंतव्वा' या उक्तीत आहे.

गृहस्थांची पाच व्रते: अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह.

तीन रत्ने: सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान आणि सम्यक्चारित्र.

कथेचा शेवट बोध देणाऱ्या वाक्याने होतो.

गाहा वृत्तात १२+१८ व १२+१५ अशा मात्रा असतात.

लघु = १ मात्रा, गुरु = २ मात्रा.

भद्रबाहूंचे उवसग्गहरं हे अर्धमागधी स्तोत्र आहे.

उपमेत 'इव/जहा' हे साम्यवाचक शब्द असतात.

रूपकात उपमेयावर उपमानाचा थेट आरोप होतो.

ध्रुवपद ही पुनरावृत्ती होणारी ओळ असते.

अ + इ = ए आणि अ + उ = ओ ही स्वर संधी आहे.

क्ष→क्ख, त्र→त्त, प्र→प्प ही व्यंजन समीकरणे आहेत.

प्रथमा एकवचन -ओ, षष्ठी -स्स, सप्तमी -ए/-म्मि.

वर्तमानकाळात प्रथम पुरुष बहुवचन -न्ति असते.

आज्ञार्थात द्वितीय एकवचन -हि/-आहि असते.

कृदंत प्रत्यय -त्ता, -ऊण, -इय आहेत.

औपचारिक पत्रात दिनांक व विषय अनिवार्य असतो.

सारांश मूळ उताऱ्याच्या सुमारे १/३ लांबीचा असतो.

निबंधात प्रस्तावना, विस्तार व समारोप ही तीन अंगे असतात.

संवादात दोन पात्रांचे उत्तरांचे क्रम एकत्र येतात.

अनौपचारिक पत्रात वैयक्तिक मजकूर असतो.

उत्तर उताऱ्यातील शब्दांतूनच द्यावे.

णाण = ज्ञान, दिट्ठ = दृष्ट ही संस्कृत जोडी आहे.

शीर्षक उताऱ्याच्या मध्यवर्ती विचारावर आधारित असते.

सुह × दुक्ख ही विरुद्धार्थी जोडी आहे.

जलद वाचनात मुख्य मुद्दे शोधावेत.