Maharashtra SSC Ardhamagadhi L2/L3 (MSBSHSE) key terms

जैन आगम ग्रंथ ज्या प्राकृत भाषेत रचले गेले ती भाषा. मागधीच्या अर्ध्या रूपातून ती विकसित झाल्याचे मानले जाते. या अभ्यासक्रमातील गद्य आणि पद्य पाठ याच भाषेत आहेत.

संस्कृतच्या समांतर, लोकव्यवहारातून जन्मलेल्या प्राचीन भारतीय भाषांचा समूह. अर्धमागधी, शौरसेनी, महाराष्ट्री या त्यातील प्रमुख भाषा. अर्धमागधी पाठांतील शब्दांची तुलना करताना हा शब्द उपयोगी ठरतो.

दोन पदांच्या शेवटच्या व पहिल्या वर्णाच्या मिळण्यातून उच्चारात होणारा बदल. उदाहरणार्थ 'सो' आणि 'अहं' मिळून 'सोहं' होते. संधी ओळखणे व सोडवणे हे व्याकरणातील महत्त्वाचे कौशल्य आहे.

वाक्यात नामाला कर्ता, कर्म, संबंध असे कोणते कार्य आहे हे दाखवणारे नामाचे रूप. अर्धमागधीत विभक्तीचे प्रत्यय शब्दांच्या शेवटी बदलतात; त्यामुळे शब्दाचे रूप व अर्थ बदलतो.

नाम, सर्वनाम किंवा क्रियापद एकवचनी आहे की अनेकवचनी हे सांगणारा व्याकरणगुण. अर्धमागधीत प्रामुख्याने एकवचन व अनेकवचन यांचा वापर होतो आणि त्यानुसार शब्दांचे शेवटचे रूप बदलते.

नाम पुल्लिंग, स्त्रीलिंग की नपुंसकलिंग आहे हे ठरवणारा गुण. लिंगानुसार विशेषण व क्रियापदाची रूपे बदलतात, त्यामुळे वाक्य शुद्ध लिहिण्यासाठी लिंग ओळखणे आवश्यक आहे.

व्यक्ती, वस्तू, स्थळ किंवा भाव यांचे नाव सांगणारा शब्द. नामाला लिंग, वचन व विभक्ती यांची रूपे असतात; वाक्यात ते कर्ता, कर्म किंवा अधिकरण म्हणून येते.

नामाची पुनरावृत्ती टाळण्यासाठी नामाच्या जागी वापरला जाणारा शब्द. अर्धमागधीत 'अहं' म्हणजे मी, 'तुमं' म्हणजे तू आणि 'सो' म्हणजे तो अशी सर्वनामे आढळतात.

क्रियेचा मूळ अर्थ सांगणारा, प्रत्यय लागण्यापूर्वीचा शब्द. धातूला काळ व पुरुष यांचे प्रत्यय जोडून क्रियापदाची रूपे तयार होतात; उदा. 'हस' धातूवरून 'हसइ' बनते.

वाक्यात क्रिया किंवा घडणारी गोष्ट सांगणारा शब्द. तो कर्त्याच्या लिंग, वचन व पुरुषानुसार आणि काळानुसार बदलतो; अर्धमागधीत धातूला प्रत्यय जोडून तयार होतो.

क्रिया आत्ता, सध्याच्या वेळी घडत आहे हे दाखवणारा काळ. अर्धमागधीत धातूला वर्तमानकाळाचे प्रत्यय जोडून 'हसइ' अशी रूपे तयार होतात आणि वाक्याचा अर्थ स्पष्ट होतो.

क्रिया पूर्वी घडून गेली हे दाखवणारा काळ. पाठांतील कथेत पूर्वीच्या घटना सांगताना भूतकाळाची रूपे येतात; त्यामुळे कथेचा कालक्रम समजतो.

आज्ञा, आदेश किंवा विनंती व्यक्त करणारे क्रियापदाचे रूप. 'जा', 'बैस', 'कर' अशा रूपांतून वक्त्याचा हेतू स्पष्ट होतो; संवाद व सूचना लिहिताना आज्ञार्थ उपयोगी पडतो.

शब्दाच्या शेवटी जोडला जाणारा अंश, जो नवा अर्थ किंवा नवे व्याकरणरूप तयार करतो. विभक्ती, काळ व कृदंत यांचे प्रत्यय शब्दाच्या मुळाशी जोडून नवीन शब्द बनतो.

धातू किंवा शब्दाच्या आधी लागून त्याचा अर्थ बदलणारा किंवा विशिष्ट बनवणारा अंश. 'अनु', 'प', 'वि' असे उपसर्ग लागल्यावर मूळ शब्दाचा अर्थ बदलतो, हे ओळखता आले पाहिजे.

दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन एकच पद तयार होण्याची प्रक्रिया. समासाचा विग्रह करून मूळ शब्द व त्यांचा संबंध शोधता येतो; यामुळे वाक्य संक्षिप्त होते.

लिंग, वचन व विभक्ती यांनुसार ज्याचे रूप बदलत नाही असा शब्द. 'च', 'तहा', 'एवं' अशा अव्ययांचा उपयोग वाक्य जोडण्यासाठी होतो आणि त्यांचा अर्थ संदर्भानुसार ठरतो.

नामाचा गुण, रंग, आकार किंवा संख्या सांगणारा शब्द. विशेषण नामाच्या लिंग, वचन व विभक्तीनुसार बदलते; त्यामुळे नामाबद्दल अधिक माहिती मिळते.

वाक्यात क्रिया करणारा व्यक्ती किंवा वस्तू. अर्धमागधीत कर्ता प्रायः प्रथमा विभक्तीत असतो आणि क्रियापद कर्त्याच्या वचनानुसार बदलते.

कर्त्याच्या क्रियेचा परिणाम ज्यावर होतो ती वस्तू किंवा व्यक्ती. वाक्यात कर्म सहसा द्वितीया विभक्तीत येते; कर्म ओळखल्यास वाक्याचा अर्थ नीट समजतो.

अर्धमागधी काव्यातील एक लोकप्रिय पद्यरचना. ती प्रायः आर्ये वृत्ताच्या धर्तीवर असते व प्रत्येक चरणात ठराविक मात्रा असतात; उपदेश व तत्त्वज्ञान गाथांतून सांगितले जाते.

प्राकृत काव्यातील प्रमुख वृत्त, ज्यात प्रत्येक चरणाच्या मात्रा ठरलेल्या असतात. अर्धमागधीतील अनेक गाथा या वृत्तात रचलेल्या आहेत; वृत्त ओळखल्यास पद्य वाचन सुलभ होते.

पद्य किंवा वचनाचा शब्दशः अर्थ न देता सोप्या भाषेत व्यक्त केलेला आशय. शब्दार्थ समजल्यानंतर भावार्थ लिहितात; त्यात कवीचा संदेश व भावना स्पष्ट होते.

कोणत्याही सजीवाला मन, वाणी किंवा कृतीने इजा न करणे. जैन धर्मातील हे मूलभूत तत्त्व अर्धमागधी पाठांत वारंवार येते आणि सहिष्णुतेचा संदेश देते.

जैन धर्मात धर्मतीर्थ स्थापणारे महापुरुष; एकूण चोवीस तीर्थंकर मानले जातात. भगवान महावीर हे चोविसावे तीर्थंकर आहेत आणि त्यांची वाणी आगमांत संग्रहित आहे.

सर्व पदार्थ व त्यांची अवस्था यांचे पूर्ण, निरपेक्ष ज्ञान. महावीरांना केवलज्ञान प्राप्त झाल्यावर ते अरिहंत झाले आणि त्यांनी धर्मोपदेश दिला.

मन, वाणी आणि शरीर यांवर ताबा ठेवून इंद्रियांना आवर घालणे. जैन साधनेत संयमाला मोठे महत्त्व आहे; त्यामुळे कर्म बांधले जाणे कमी होते.

शेवटी नीती किंवा उपदेश देणारी छोटी कथा. अर्धमागधी गद्य पाठांत अशा कथा आढळतात; त्यांचा बोध सोप्या उदाहरणांतून वाचकापर्यंत पोहोचतो.

पाठातील शब्दाचा त्या संदर्भातील सरळ अर्थ. गद्य व पद्य या दोन्हीत शब्दार्थ विचारले जातात; शब्दार्थ नीट समजल्यावरच पुढील भावार्थ व टीप लिहिता येते.

जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून व कर्मबंधनातून पूर्ण मुक्ती. जैन परंपरेत कर्मक्षय झाल्यावर आत्मा सिद्ध होतो; महावीरांचे निर्वाण पावण्याची घटना पाठांत वर्णिली जाते.

मोठ्या मजकुरातील मुख्य मुद्दे थोडक्यात, स्वतःच्या शब्दांत मांडणे. सारांशात मूळ आशय टिकवून उपाख्यान व पुनरावृत्ती वगळतात; स्वतःची मते देत नाहीत.

अधिकृत किंवा अनौपचारिक पत्र लिहिण्याची पद्धत. पत्रात पत्ता, दिनांक, विषय, संबोधन, मजकूर व समारोप असे भाग असतात; भाषा प्रसंगाला साजेशी असावी.

दोन किंवा अधिक पात्रांमधील बोलण्याचे लेखन. प्रत्येक पात्राचे नाव व म्हणणे नीट दाखवावे लागते; भाषा पात्राच्या वय, स्वभाव व प्रसंगाला अनुरूप असावी.

एका विषयावर विचारपूर्वक लिहिलेला, ठरावीक रचना असलेला लेख. त्यात प्रस्तावना, विस्तार व समारोप असे भाग असतात; विषयाला अनुसरून मुद्दे व उदाहरणे मांडावी लागतात.

पाठ्यपुस्तकात न आलेला, यापूर्वी न वाचलेला मजकूर. त्यावर आधारित प्रश्न समजून घेऊन उत्तर द्यावे लागते; उताऱ्यातील माहितीच्या आधारेच उत्तरे शोधावी लागतात.

एकच किंवा जवळपास एकच अर्थ देणारे वेगवेगळे शब्द. उतारा व कविता समजण्यासाठी तसेच शब्दसंग्रह वाढवण्यासाठी समानार्थी शब्दांचा सराव उपयोगी ठरतो.

एकमेकांच्या विरुद्ध अर्थ देणारे शब्द, जसे 'सुख' व 'दुःख'. अर्थाची बारकाई समजण्यासाठी व भाषा अचूक वापरण्यासाठी विरुद्धार्थी शब्दांची जोडी पाठ करणे आवश्यक आहे.

जैन परंपरेत तीर्थंकरांच्या वाणीवरून संकलित केलेले मूळ ग्रंथ. हे ग्रंथ अर्धमागधीत आहेत; त्यांतील उपदेशांचा संग्रह पाठ्यपुस्तकातील गद्य व पद्य पाठांना आधार देतो.