Maharashtra SSC Ardhamagadhi L2/L3 (MSBSHSE) common mistakes
Maharashtra SSC Ardhamagadhi L2/L3 (MSBSHSE) · Understand the traps and how to avoid them.
गद्य उताऱ्याच्या स्पष्टीकरणात कथानकाचा सारांश लिहिणे, पण उताऱ्यातील वाक्यांचा अर्थ, संदर्भ, कठीण शब्दांचे अर्थ व मध्यवर्ती विचार न देणे.
पाठाचा सारांश नोट्समध्ये तयार असतो; विद्यार्थी उतारा नीट न वाचता तोच उतरवतो, त्यामुळे 'स्पष्टीकरण' हे 'सारांश' बनते.
What to do instead
उतारा दोन-तीन वेळा वाचून प्रत्येक वाक्यासमोर अर्थ, संदर्भ व शब्दार्थ अशी तीन-स्तंभी चौकट काढा. उत्तर 'या उताऱ्यात…' अशा संदर्भाने सुरू करा, प्रत्येक वाक्याचा अर्थ जोडा आणि शेवटी मध्यवर्ती विचार एका परिच्छेदात लिहा.
संवादात्मक धड्यात कोण बोलतो, कोणाला बोलतो आणि कोणत्या प्रसंगी बोलतो हे न लिहिणे; उत्तरात केवळ 'तो म्हणाला' अशी वाक्ये जशीच्या तशी उतरवणे.
संवादाची वाक्ये तोंडपाठ होतात, पण वक्ता-श्रोता-प्रसंग यांची नोंद ठेवली जात नाही; त्यामुळे उत्तर संदर्भहीन होते.
What to do instead
प्रत्येक संवादासमोर 'वक्ता-श्रोता-प्रसंग' अशी नोंद करा. उत्तरात '… असे … म्हणतात' अशी रचना वापरा आणि त्या वाक्यामागील हेतू किंवा भाव स्पष्ट करा.
कवितेचा शब्दशः अर्थ लिहून थांबणे; भावार्थ, रस, अलंकार, प्रतिपाद्य यांचा स्वतंत्र परिच्छेद न देणे.
अर्थ पाठ असतो, पण रसग्रहणाची चौकट माहीत नसल्याने विद्यार्थी अर्थापुढे पुढे जात नाही.
What to do instead
प्रत्येक कवितेसाठी 'अर्थ → भावार्थ → रस/अलंकार → जीवनसंदेश' अशी चार-मुद्द्यांची चौकट तयार करा. प्रत्येक मुद्द्याला कवितेतील शब्द किंवा ओळीचा आधार द्या; केवळ अर्थ लिहून थांबू नका.
कवितेतील प्राकृत रूपे ओळखता न येणे; 'होइ', 'करइ' यांसारख्या क्रियापदांचा अर्थ अंदाजाने लावणे किंवा संस्कृत/मराठी रूपाशी न जोडणे.
पद्यातील ध्वनिरूपे गद्यापेक्षा वेगळी असतात; व्याकरणात शिकलेले प्रत्यय कवितेत ओळखण्याचा सराव होत नाही.
What to do instead
कवितेतील क्रियापदे व नामांची स्वतंत्र यादी करा; प्रत्येक रूपाचा प्रत्यय ओळखून व्याकरणातील तक्त्याशी जोडा आणि मराठी अर्थ सिद्ध करा. प्रत्येक ओळीचे रूपांतर लिहून मग भावार्थ लिहा.
विभक्ती प्रत्ययांना संस्कृतचे प्रत्यय लावणे; उदा. अकारांत पुल्लिंग षष्ठी एकवचनी -स्स ऐवजी -स्य लिहिणे.
संस्कृतचा प्रभाव आणि प्राकृत विभक्तीतळ पाठ न करणे; दोन्ही भाषांचे प्रत्यय एकच असल्याचा गैरसमज.
What to do instead
अकारांत, आकारांत व इकारांत नामांचे विभक्तीतळ हाताने लिहून तोंडपाठ करा. प्रत्येक प्रत्ययासोबत एक उदाहरण व मराठी अर्थ लिहा; संस्कृत प्रत्यय व प्राकृत प्रत्यय यांची तुलना करून फरक अधोरेखित करा.
क्रियापदाचा काळ, पुरुष व वचन न जुळवता मूळ धातू जसाच्या तसा वापरणे; उदा. तृतीयपुरुष बहुवचनात -न्ति ऐवजी धातूच लिहिणे.
धातू पाठ असतो, पण प्रत्ययांची जोडणी गोंधळते; मराठी क्रियापदाशी थेट तुलना केली जाते.
What to do instead
'धातू + प्रत्यय' अशी तक्ता रचना करा. एकाच धातूचे तीन पुरुष × दोन वचने अशी सहा रूपे तोंडी म्हणा आणि प्रत्येकासाठी मराठी अर्थ लिहा; सरावात वाक्यात वापरून तपासा.
संधी जोडताना किंवा तोडताना स्वर व व्यंजनांचे बदल चुकवणे; संस्कृत संधीचे नियम प्राकृत उदाहरणांवर जसेच्या तसे लावणे.
संधीची सूत्रे केवळ पाठ केली जातात; पाठ्यपुस्तकातील प्राकृत उदाहरणांचा सराव होत नाही.
What to do instead
प्रत्येक संधीसाठी पाठ्यपुस्तकातील पाच उदाहरणे स्वतः जोडा व तोडा. जोडणी आणि तोडणी अशा दोन्ही बाजूंनी तपासा; चुकीचे जोडणे व चुकीचे तोडणे वेगळ्या रंगाने अधोरेखित करा.
औपचारिक पत्रात प्रेषकाचा पत्ता, दिनांक, विषय, आदरार्थी संबोधन, समारोप व सही यांपैकी भाग गाळणे; किंवा 'तू' अशी अनौपचारिक भाषा वापरणे.
पत्राचा नमुना घाईत आठवत नाही; विद्यार्थी फक्त मजकूर लिहून पत्र पूर्ण झाले असे समजतो.
What to do instead
पत्राची सहा-भाग चौकट पाठ करा: पत्ता-दिनांक-विषय-संबोधन-मजकूर-समारोप/सही. प्रत्येक सरावात चौकटीतील भागावर खूण करून तपासा आणि औपचारिक पत्रात 'आपण/आपला' अशीच भाषा वापरा.
निबंध किंवा संवाद विषय सोडून लिहिणे; सारांशात मूळ वाक्ये जशीच्या तशी कॉपी करून शब्दमर्यादा ओलांडणे.
लिहिण्यापूर्वी मुद्दे व शब्दमर्यादा निश्चित केली जात नाही; सारांश म्हणजे उताराची छोटी प्रत असे समजले जाते.
What to do instead
लिहिण्यापूर्वी तीन-चार मुद्दे व अंदाजे शब्दसंख्या लिहा. सारांशासाठी प्रत्येक परिच्छेदातील मुख्य वाक्य अधोरेखित करा आणि स्वतःच्या शब्दांत मूळ लांबीच्या सुमारे एकतृतीयांश लांबीत लिहा; संवादात वक्त्याच्या भूमिकेनुसार भाषा ठेवा.
अपरिचित उताऱ्यातील प्रश्नांची उत्तरे म्हणून उताऱ्यातील संपूर्ण वाक्ये जशीच्या तशी उतरवणे; 'का/कसे' असे विचारले असतानाही केवळ नाव किंवा तारीख लिहिणे.
वेळ वाचवण्यासाठी उतारा नीट न वाचता पहिले सुसंगत वाक्य शोधले जाते; प्रश्नातील मुख्य शब्द व क्रियापद दुर्लक्षित राहते.
What to do instead
प्रथम प्रश्नातील मुख्य शब्द अधोरेखित करा; उताऱ्यात तो शब्द शोधून आसपासच्या दोन ओळी वाचा. उत्तर एक-दोन वाक्यांत स्वतःच्या शब्दांत लिहा; 'कारण' किंवा 'उदाहरण' विचारले असल्यास ते स्पष्ट जोडा आणि उत्तर उताऱ्यातील पुराव्याशी जुळवा.