Maharashtra SSC Ardhamagadhi L2/L3 (MSBSHSE) study materials
Maharashtra SSC Ardhamagadhi L2/L3 (MSBSHSE) study resources

Maharashtra SSC Ardhamagadhi L2/L3 (MSBSHSE) practice questions

One question at a time. Build your Maharashtra SSC Ardhamagadhi L2/L3 (MSBSHSE) understanding.

First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.

Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.

Question 1Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य में प्रयुक्त 'णमो अरिहंताणं' में 'अरिहंत' शब्द का अर्थ क्या है?

  1. व्यापार करने वाला
  2. राग-द्वेष रूपी शत्रुओं को जीतने वाला Correct answer.
  3. गृहस्थ जीवन जीने वाला
  4. राज्य का शासक

Explanation

'अरिहंत' शब्द 'अरि' (शत्रु) और 'हंत' (हनन करने वाला) से बना है। जैन परंपरा में राग, द्वेष, मोह आदि अंतरंग शत्रुओं को जीतने वाले को अरिहंत कहा जाता है, इसलिए 'णमो अरिहंताणं' में यही अर्थ ग्रहण किया जाता है।

Question 2Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी के 'णमो' शब्द का शाब्दिक अर्थ क्या है?

  1. ज्ञान
  2. तप
  3. दान
  4. नमस्कार Correct answer.

Explanation

'णमो' प्राकृत का शब्द है जो संस्कृत 'नमः' का रूप है और नमस्कार अथवा वंदन का अर्थ देता है। मंत्र के प्रारंभ में यह पंच परमेष्ठियों को विनय प्रकट करता है।

Question 3Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

'णमो सिद्धाणं' में 'सिद्ध' से किसका बोध होता है?

  1. श्रावक
  2. मुक्त आत्मा Correct answer.
  3. दीक्षित साधु
  4. देव

Explanation

'सिद्ध' उन आत्माओं के लिए प्रयुक्त होता है जिन्होंने कर्मों का क्षय करके मोक्ष प्राप्त किया है। अतः 'णमो सिद्धाणं' में सिद्ध का अर्थ मुक्त आत्मा है, कोई साधु या देव नहीं।

Question 4Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य में उद्धृत 'अप्पा कत्ता विकत्ता य दुहाण य सुहाण य' का मुख्य आशय क्या है?

  1. आत्मा स्वयं सुख-दुःख का कर्ता-भोक्ता है Correct answer.
  2. कर्मफल का कोई महत्व नहीं है
  3. सुख-दुःख केवल शरीर की अवस्थाएँ हैं
  4. ईश्वर ही प्राणियों को सुख-दुःख देता है

Explanation

इस गाथा का आशय है कि आत्मा स्वयं अपने कर्मों का कर्ता है और उनके सुख-दुःख रूप फलों का भोक्ता भी। इसलिए कर्मफल का उत्तरदायित्व व्यक्ति के अपने आत्मा पर है, किसी बाहरी ईश्वर पर नहीं।

Question 5Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी भाषा को 'अर्धमागधी' कहने का उचित कारण क्या है?

  1. पालि का स्थानीय नाम
  2. मागधी से मिलता-जुलता प्राकृत रूप Correct answer.
  3. अपभ्रंश का पर्याय
  4. संस्कृत और मागधी का मिश्रण

Explanation

अर्धमागधी नाम का अर्थ 'आधी मागधी' है। यह मागधी प्राकृत के निकट का साहित्यिक प्राकृत है, परंतु पूर्ण मागधी नहीं; जैन आगम इसी भाषा में संकलित हुए, इसलिए इसे अर्धमागधी कहते हैं।

Question 6Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

परंपरा के अनुसार जैन आगमों को अंतिम रूप से लिपिबद्ध करने का कार्य मुख्यतः कहाँ हुआ?

  1. उज्जयिनी
  2. पाटलिपुत्र
  3. वल्लभी Correct answer.
  4. नालंदा

Explanation

जैन परंपरा के अनुसार वल्लभी में देवर्धिगणि क्षमाश्रमण के नेतृत्व में आगमों को अंतिम रूप से लिपिबद्ध किया गया। यह घटना लगभग पाँचवीं शताब्दी ईस्वी की मानी जाती है और आगम संरक्षण की दृष्टि से महत्वपूर्ण है।

Question 7Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य के प्राचीनतम अंग 'आयारो' (आचारांग) का मुख्य विषय क्या है?

  1. संस्कृत व्याकरण के सूत्र
  2. राजाओं के युद्धों का वर्णन
  3. खगोल और ज्योतिष की गणना
  4. साधु-साध्वियों का आचार और अहिंसा Correct answer.

Explanation

आचारांग (आयारो) अर्धमागधी गद्य का प्राचीनतम अंग है और इसमें साधु-साध्वियों के आचार, अहिंसा तथा संयम का विस्तृत वर्णन है। यह ग्रंथ राजवंशों के इतिहास या व्याकरण का सूत्रग्रंथ नहीं है।

Question 8Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य के प्रमुख ग्रंथ 'भगवती' (वियाहपण्णत्ती) की रचना-शैली की विशेषता क्या है?

  1. केवल लोककथाओं का संग्रह
  2. गुरु-शिष्य के प्रश्नोत्तर संवाद Correct answer.
  3. केवल व्याकरणिक सूत्र
  4. केवल पद्यात्मक स्तुति

Explanation

भगवती (वियाहपण्णत्ती) में महावीर और गौतम के बीच प्रश्नोत्तर रूप में गहन विषयों का समाधान प्रस्तुत किया गया है। यही संवाद शैली अर्धमागधी आगम गद्य की विशेषता है, केवल पद्य या कथा-संग्रह नहीं।

Question 9Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य में आए 'आयरिय' शब्द का सही अर्थ क्या है?

  1. राजा
  2. आचार्य Correct answer.
  3. श्रावक
  4. वैद्य

Explanation

'आयरिय' शब्द संस्कृत 'आचार्य' का प्राकृत रूप है। जैन परंपरा में आचार्य वह गुरु होता है जो शिष्यों को आचार-विचार और ज्ञान का मार्ग दिखाता है, इसलिए नमोक्कार में यह पद गुरु-वंदन का सूचक है।

Question 10Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

जैन आगमों का मुख्य विभाजन कितने 'अंगों' में किया गया है?

  1. चौदह
  2. सोलह
  3. दस
  4. बारह Correct answer.

Explanation

जैन आगमों का मुख्य विभाजन बारह अंगों में किया गया है; प्रत्येक अंग में गद्य और पद्य दोनों रूप मिलते हैं। अतः अंगों की संख्या बारह मानी जाती है, जबकि चौदह पूर्वों की संख्या उससे भिन्न है।

Question 11Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य-पाठों में आए 'सव्वे जीवा, सव्वे पाणा' वाक्यांश में 'पाणा' का सही अर्थ क्या है?

  1. प्राण Correct answer.
  2. कर्म
  3. धन
  4. वाणी

Explanation

'पाणा' अर्धमागधी में 'प्राण' का रूप है, और 'सव्वे पाणा' का अर्थ सभी प्राणधारी जीव हैं। यह वाक्य जीवमात्र के प्रति समभाव तथा अहिंसा का संकेत देता है।

Question 12Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य में 'णिग्गंथ' शब्द का सही अर्थ क्या है?

  1. जो गृहस्थ है
  2. जो धन संग्रह करता है
  3. जो बंधन/ग्रन्थि से मुक्त है Correct answer.
  4. जो ग्रन्थों का अध्ययन करता है

Explanation

'णिग्गंथ' का संस्कृत रूप 'निर्ग्रन्थ' है, अर्थात् 'निर् + ग्रन्थि'-जो राग-द्वेष के बंधनों से मुक्त है। जैन परंपरा में यह दीक्षित साधु के लिए प्रयुक्त होता है।

Question 13Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य में 'उवासग' (उपासक) शब्द सामान्यतः किसके लिए प्रयुक्त होता है?

  1. तीर्थंकर
  2. श्रावक Correct answer.
  3. लेखक
  4. साधु

Explanation

'उवासग' का अर्थ उपासक या श्रावक है-वह गृहस्थ अनुयायी जो श्रद्धा और व्रतों के साथ धर्म का पालन करता है। दीक्षित साधु इस शब्द से नहीं, बल्कि 'समण' या 'णिग्गंथ' जैसे शब्दों से पहचाना जाता है।

Question 14Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य में 'समण' शब्द का निकटतम अर्थ क्या है?

  1. राजा
  2. व्यापारी
  3. गृहस्थ
  4. तपस्वी Correct answer.

Explanation

'समण' का संबंध 'श्रमण' से है-जो आत्म-संयम और तप में श्रम करता है। इसी कारण इसका निकटतम अर्थ तपस्वी या साधु है, राजा या व्यापारी नहीं।

Question 15Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य में 'धम्म' शब्द का मुख्य आशय क्या है?

  1. राजनीति
  2. युद्ध-विद्या
  3. धन-संचय
  4. आचार-संयम Correct answer.

Explanation

'धम्म' का अर्थ केवल मत या पंथ नहीं है; जैन गद्य में यह आचार, संयम, कर्तव्य और व्रत-पालन का सूचक है। इसी अर्थ में धर्म सदाचरण और अहिंसा का मार्ग बनाता है।

Question 16Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य में 'कम्म' शब्द का निकटतम अर्थ क्या है?

  1. केवल यज्ञ
  2. भाग्य और दंड
  3. कर्म-पुद्गल Correct answer.
  4. केवल दंड

Explanation

'कम्म' का अर्थ कर्म है; जैन दर्शन में यह सूक्ष्म कर्म-पुद्गल के रूप में जीव से बंधता है। केवल भाग्य या दंड कहना इसके व्यापक अर्थ को सीमित कर देता है।

Question 17Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी आगम 'स्थानांग' (ठाणांग) की विषय-प्रस्तुति की मुख्य विशेषता क्या है?

  1. केवल स्तुतियों का संग्रह
  2. केवल कथाओं का संग्रह
  3. संख्याक्रम से वर्गीकरण Correct answer.
  4. केवल व्याकरण के सूत्र

Explanation

'स्थानांग' में विषयों को एक, दो, तीन आदि संख्याओं के स्थानों में रखकर वर्गीकृत किया जाता है। इसीलिए इसकी पहचान संख्यात्मक प्रस्तुति है, केवल कथा या स्तोत्र-संग्रह नहीं।

Question 18Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य-साहित्य में 'ज्ञाताधर्मकथा' (नायाधम्मकहा) की मुख्य पहचान क्या है?

  1. स्तोत्र-संग्रह
  2. सूत्र-सूची
  3. कथा-प्रधान Correct answer.
  4. भाषा-व्याकरण

Explanation

'ज्ञाताधर्मकथा' में धर्म, कर्मफल और सदाचरण को स्पष्ट करने वाली अनेक कथाएँ हैं। इसका ढाँचा कथा-प्रधान है, केवल सूत्र, व्याकरण या स्तोत्र का संग्रह नहीं।

Question 19Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

'अणगार' शब्द में 'अण' (अन्) और 'गार' (गृह) का योग किस भाव को दर्शाता है?

  1. अनिकेत Correct answer.
  2. गृह-स्वामी
  3. ग्राम-रक्षक
  4. अतिथि

Explanation

'अणगार' का अर्थ 'अनगार' है-जिसका अपना घर नहीं; अर्थात् गृहत्यागी या अनिकेत साधु। यह शब्द गृह-स्वामी, ग्राम-रक्षक या केवल अतिथि का वाचक नहीं है।

Question 20Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

'णाण-दंसण-चरित्त' त्रिवेणी में 'चरित्त' का मुख्य आशय क्या है?

  1. आचरण Correct answer.
  2. जन्म-मरण
  3. वाणी-कौशल
  4. धन-संचय

Explanation

'चरित्त' का अर्थ चरित्र या आचरण है; ज्ञान और दर्शन के साथ संयमपूर्ण आचरण मोक्ष-मार्ग का तीसरा अंग माना जाता है। इसलिए इसे जन्म-मरण, धन-संचय या वाणी-कौशल तक सीमित नहीं किया जा सकता।

Question 21Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य-पाठों में प्रयुक्त 'अज्झयण' शब्द का सही अर्थ क्या है?

  1. आश्रम
  2. आचार्य
  3. अनुयायी
  4. अध्ययन (पाठ) Correct answer.

Explanation

'अज्झयण' संस्कृत 'अध्ययन' का अर्धमागधी रूप है। आगम-साहित्य में यह शब्द ग्रंथ के किसी अध्याय या पाठ के लिए भी प्रयुक्त होता है, जैसे 'उत्तरज्झयण' के अध्ययन। अतः इसका संबंध पढ़ने-पढ़ाने की परंपरा से है, किसी पद या व्यक्ति से नहीं।

Question 22Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य-पाठों में 'सील' शब्द का मुख्य आशय क्या है?

  1. चारित्र-पालन (शील) Correct answer.
  2. ज्ञान-संचय
  3. शरीर-संबंधी शुद्धि
  4. वाचन-विधि

Explanation

'सील' का अर्थ शील-पालन अर्थात व्रतों और नियमों के द्वारा चरित्र की सुरक्षा है। यह जैन-परिभाषा में चारित्र्य-अंग से जुड़ा है, जबकि ज्ञान-संचय या वाचन-विधि इससे भिन्न बातें हैं।

Question 23Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य में 'चउगइ' शब्द किन चार के लिए आता है?

  1. चार वेद
  2. चार वर्ण
  3. चार आश्रम
  4. चार गतियाँ Correct answer.

Explanation

'चउगइ' अर्थात चतुर्गति - जीवों के जन्म की चार गतियाँ: नरक, तिर्यंच, मनुष्य और देव। आगम-गद्य में संसार-वर्णन के प्रसंग में यही चार गतियाँ गिनाई जाती हैं, वर्ण या आश्रम नहीं।

Question 24Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य-पाठों में 'अणुव्वय' का सही अर्थ क्या है?

  1. आगम का कोई अध्याय
  2. मुनि के पाँच महाव्रत
  3. तीर्थंकर की स्तुति
  4. गृहस्थ के लघु व्रत Correct answer.

Explanation

'अणुव्वय' अर्थात अणुव्रत - गृहस्थ द्वारा पालन किए जाने वाले लघु व्रत। मुनि के पाँच व्रत 'महाव्वय' कहे जाते हैं; इस प्रकार अणुव्रत और महाव्रत में पालक और परिपालन-शक्ति का अंतर है।

Question 25Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

'णाण-दंसण-चरित्त' में आए 'दंसण' का आशय क्या है?

  1. नेत्र-दर्शन
  2. देव-दर्शन
  3. सम्यग्दर्शन (श्रद्धा) Correct answer.
  4. ध्यान-अभ्यास

Explanation

यहाँ दंसण इंद्रिय से देखना नहीं, बल्कि तत्त्वों के प्रति सम्यक् श्रद्धा-रूप सम्यग्दर्शन है। रत्नत्रय में यह प्रथम अंग माना जाता है, इसलिए इसे केवल आँखों के दर्शन या ध्यान-अभ्यास नहीं समझना चाहिए।

Question 26Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य में प्रयुक्त 'पव्वज्जा' का सही अर्थ क्या है?

  1. तीर्थ-यात्रा
  2. प्रवचन
  3. उपवास
  4. दीक्षा (प्रव्रज्या) Correct answer.

Explanation

'पव्वज्जा' संस्कृत 'प्रव्रज्या' का अर्धमागधी रूप है। इसका अर्थ गृह-त्याग कर साधु-जीवन में प्रवेश अर्थात दीक्षा ग्रहण करना है; उपवास या प्रवचन इसके अर्थ नहीं हैं।

Question 27Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

'णेरइय' शब्द किस जीव का वाचक है?

  1. देवगति का जीव
  2. नरकगति का जीव Correct answer.
  3. तिर्यंचगति का जीव
  4. मनुष्यगति का जीव

Explanation

'णेरइय' अर्थात नैरयिक - नरकगति में उत्पन्न जीव। आगम-गद्य में चार गतियों के वर्णन के समय नरकगामी जीवों के लिए यही पद प्रयुक्त होता है, मनुष्य या देव के लिए नहीं।

Question 28Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य-पाठों में जीव और अजीव का विभाजन मुख्यतः किस आधार पर किया गया है?

  1. चेतना की उपस्थिति Correct answer.
  2. शरीर का आकार
  3. जन्म-स्थान
  4. आयु की अवधि

Explanation

जीव में चेतना अर्थात उपयोग होता है और अजीव में नहीं; यही मूल अंतर है। शरीर का आकार, जन्म-स्थान या आयु इस विभाजन के आधार नहीं हो सकते, क्योंकि जीव भिन्न-भिन्न योनियों और शरीरों में पाए जाते हैं।

Question 29Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

'संवर' और 'णिज्जरा' के संबंध में कौन-सा कथन सही है?

  1. संवर रोकता है, णिज्जरा क्षीण करती है Correct answer.
  2. संवर से पुराने कर्म तुरंत क्षीण हो जाते हैं
  3. संवर और णिज्जरा समान अर्थ वाले हैं
  4. णिज्जरा से नए कर्मों का बंध होता है

Explanation

संवर का अर्थ है कर्मों के आगमन को रोकना अर्थात नए कर्म-बंध का निरोध। णिज्जरा का अर्थ है संचित कर्मों का क्षय होना; इस प्रकार दोनों भिन्न प्रक्रियाएँ हैं और एक-दूसरे के पर्याय नहीं हैं।

Question 30Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

जैन आगम साहित्य में 'आयारंग' (आचारांग) का मुख्य विषय क्या है?

  1. कर्म-सिद्धांत का गणितीय वर्गीकरण
  2. श्रावक के चौदह नियमों का संग्रह
  3. मुनि-आचार तथा अहिंसा का विवेचन Correct answer.
  4. तीर्थंकरों की स्तुति-परक काव्य

Explanation

'आयारंग' अर्धमागधी आगमों का पहला अंग है और इसमें मुनि-जीवन के आचार-नियम तथा अहिंसा का विस्तृत विवेचन है। इसमें हिंसा से बचने के लिए सूक्ष्म जीवों तक की सावधानी पर बल दिया गया है। इसीलिए यह ग्रंथ जैन आचार-साहित्य का आधारभूत स्रोत माना जाता है।

Question 31Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी आगम 'समवायांग' अपनी किस शैली के लिए जाना जाता है?

  1. संवाद-शैली में एक ही विषय की विस्तृत चर्चा
  2. संख्या के आधार पर विषयों का वर्गीकरण Correct answer.
  3. छंदोबद्ध स्तुतियों का संग्रह
  4. केवल कथाओं का संकलन

Explanation

समवायांग की रचना-शैली में एक, दो, तीन आदि संख्याओं के क्रम से विषयों को समूहों में रखा जाता है। इसमें ब्रह्मांड, जीव, पदार्थ और आचार से जुड़े तथ्य संख्यात्मक सूचियों में आते हैं। इसी कारण इसे संख्यात्मक वर्गीकरण का आगम कहा जाता है।

Question 32Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी आगमों में 'वियाहपण्णत्ति' (भगवती) को किस क्रमांक का अंग माना जाता है?

  1. बारहवाँ
  2. तीसरा
  3. पाँचवाँ Correct answer.
  4. दूसरा

Explanation

'वियाहपण्णत्ति' को भगवती आगम कहा जाता है और यह पाँचवाँ अंग है। यह अर्धमागधी गद्य का सबसे विशाल और महत्वपूर्ण संवाद-ग्रंथ माना जाता है। इसमें महावीर और गणधरों के प्रश्नोत्तरों के माध्यम से अनेक सिद्धांत समझाए गए हैं।

Question 33Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य-परंपरा में 'नंदीसुत्त' का प्रमुख विषय क्या है?

  1. नरक-गतियों के भय का विवेचन
  2. सभी तीर्थंकरों की संक्षिप्त जीवनी
  3. पाँच ज्ञानों का विवेचन Correct answer.
  4. श्रावकों की ग्यारह प्रतिमाओं का वर्णन

Explanation

नंदीसुत्त में मुख्य रूप से मति, श्रुत, अवधि, मनःपर्यय और केवल-इन पाँच ज्ञानों का स्वरूप बताया गया है। यह ग्रंथ ज्ञान-विचार की दृष्टि से आगम-परंपरा का महत्वपूर्ण सहायक स्रोत है। इसमें ज्ञान के भेद और उनकी सीमाओं का स्पष्ट विवेचन मिलता है।

Question 34Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी आगम 'उवासगदसाओ' में मुख्य रूप से किसका वर्णन मिलता है?

  1. दस श्रमणों की दीक्षा-कथाएँ
  2. दस श्रावकों की आचार-कथाएँ Correct answer.
  3. दस प्रकार के कर्मों का विवेचन
  4. दस तीर्थंकरों की स्तुतियाँ

Explanation

उवासगदसाओ में दस प्रमुख श्रावकों के जीवन और उनके व्रत-पालन की कथाएँ संकलित हैं। यह ग्रंथ श्रावक-आचार को आदर्श कथाओं के माध्यम से प्रस्तुत करता है। इससे गृहस्थ-जीवन में अहिंसा और संयम की परंपरा समझ में आती है।

Question 35Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी आगम 'अंतगडदसाओ' की विषय-वस्तु किससे संबंधित है?

  1. दान-दक्षिणा में रत श्रावकों की कथाएँ
  2. शास्त्र रचने वाले मुनियों की परंपरा
  3. केवलज्ञान पाकर मोक्षगामी साधकों की कथाएँ Correct answer.
  4. युद्ध विजेता राजाओं की वीरगाथाएँ

Explanation

अंतगडदसाओ में उन साधकों की कथाएँ हैं जिन्होंने केवलज्ञान प्राप्त किया और मोक्ष प्राप्त किया। 'अंतगड' का अर्थ अंतिम साधना-शिखर तक पहुँचने वाले साधकों से जोड़ा जाता है। इसलिए यह ग्रंथ साधना की पराकाष्ठा दिखाने वाला कथा-संग्रह है।

Question 36Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

'विपाकसुत्त' नाम से ही किस बात का संकेत मिलता है?

  1. तीर्थंकर-स्तुति और स्तवन का वर्णन
  2. कर्म-फल के विपाक का वर्णन Correct answer.
  3. ज्योतिष-गणना और ग्रह-फल का वर्णन
  4. श्रावक-व्रतों के पालन का वर्णन

Explanation

'विपाक' शब्द का अर्थ कर्मों का पकना या फल प्राप्त होना है। विपाकसुत्त में पुण्य और पाप कर्मों के शुभ-अशुभ फलों का वर्णन किया गया है। इससे यह स्पष्ट होता है कि जैन आगमों में कर्म-सिद्धांत को कथा और उपदेश के रूप में प्रस्तुत किया गया है।

Question 37Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

चौदह पूर्वों को धारण करने वाला 'दिट्ठिवाय' जैन आगमों में किस अंग के रूप में गिना जाता है?

  1. बारहवाँ अंग Correct answer.
  2. पहला अंग
  3. ग्यारहवाँ अंग
  4. चौथा अंग

Explanation

दिट्ठिवाय (दृष्टिवाद) को जैन आगमों में बारहवाँ अंग माना जाता है। इसमें चौदह पूर्वों का समावेश बताया जाता है और यह दार्शनिक मतों के विवेचन का विशाल संग्रह माना गया है। परंपरा में इसे सबसे कठिन और विस्तृत अंग कहा जाता है।

Question 38Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

'अणुओगदार' में आगम-ज्ञान को किन चार अनुयोगों में बाँटा गया है?

  1. ज्ञान, दर्शन, चरित्र और तप
  2. चरण-करण, धर्मकथा, गणित, द्रव्य Correct answer.
  3. स्थान, समवाय, व्याख्या और कथा
  4. सामायिक, छेदोपस्थापना, परिहार और सूक्ष्म

Explanation

अणुओगदार में आगम-ज्ञान को चार अनुयोगों में विभाजित किया गया है-चरण-करण, धर्मकथा, गणित और द्रव्य। चरण-करण आचार-व्यवस्था, धर्मकथा कथाएँ, गणित ब्रह्मांड-गणना और द्रव्य दार्शनिक तत्वों से संबंधित है। यह विभाजन आगम-साहित्य के अध्ययन की पद्धति स्पष्ट करता है।

Question 39Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी परंपरा के 'आवश्यक सूत्र' में दैनिक रूप से करणीय कितनी आवश्यक क्रियाएँ गिनाई गई हैं?

  1. छह Correct answer.
  2. आठ
  3. चार
  4. दस

Explanation

आवश्यक सूत्र में छह आवश्यक क्रियाएँ गिनाई जाती हैं-सामायिक, चतुर्विंशतिस्तव, वंदना, प्रतिक्रमण, कायोत्सर्ग और प्रत्याख्यान। ये दैनिक साधना के अनिवार्य अंग माने जाते हैं। इनके नियमित पालन से श्रावक या मुनि का दिन धर्म-केंद्रित रहता है।

Question 40Prose (गद्य) - prescribed lessons, comprehension and explanation

अर्धमागधी गद्य-पाठों में प्रयुक्त 'णिग्गंथ' शब्द अपने निर्वचन (शब्दार्थ) के अनुसार किसका वाचक है?

  1. जो तीर्थंकर भगवान का धर्म-प्रचार करने वाला श्रावक होता है
  2. जो आगम-ग्रंथों का कंठस्थ पाठ करने में निपुण होता है
  3. जो गृह में रहकर देश-विरति व्रतों का पालन करता है
  4. जिसके कषाय और परिग्रह रूपी ग्रंथ छूट चुके हैं Correct answer.

Explanation

अर्धमागधी में 'गंथ' का अर्थ बंधन तथा कषाय-परिग्रह है और 'णि' उपसर्ग रहितता सूचित करता है; अतः 'णिग्गंथ' उस श्रमण का वाचक है जिसके भीतर कषाय रूपी बंधन शेष नहीं रहते। यह पद केवल ग्रंथ-पाठी, श्रावक अथवा गृहस्थ के लिए प्रयुक्त नहीं होता, बल्कि पूर्ण वैराग्य से दीक्षित साधु-अवस्था का द्योतक है। इसीलिए आगम-परंपरा में महावीर के धर्म को 'णिग्गंथ धम्म' कहा गया है।

Question 41Poetry (पद्य) - prescribed verses, meaning and appreciation

अर्धमागधी पद्य-परंपरेत सर्वाधिक वापरले जाणारे वृत्त कोणते?

  1. गाहा Correct answer.
  2. मंदाक्रांता
  3. वसंततिलका
  4. अनुष्टुभ

Explanation

'गाहा' हे प्राकृत पद्यातील सर्वात लोकप्रिय वृत्त असून ते संस्कृतातील आर्या वृत्ताचे प्राकृत रूप मानले जाते. जैन आगमांतील बहुतेक उपदेशपर पद्ये याच वृत्तात आहेत, तर अनुष्टुभ, वसंततिलका व मंदाक्रांता ही संस्कृत वृत्ते अर्धमागधी पद्यांत मुख्यत्वे आढळत नाहीत.

Question 42Poetry (पद्य) - prescribed verses, meaning and appreciation

गाहा वृत्ताच्या चारही पादांतील मात्रा अनुक्रमे किती असतात?

  1. १२, १८, १२, १५ Correct answer.
  2. १२, १२, १८, १५
  3. १८, १२, १५, १२
  4. १५, १२, १८, १२

Explanation

गाहा हे प्राकृत आर्येचे रूप असून पहिल्या पादात १२, दुसऱ्या पादात १८, तिसऱ्या पादात १२ व चौथ्या पादात १५ मात्रा असतात. दुसऱ्या पादातील १८ मात्रा हेच गाहा वृत्ताचे सर्वात ठळक लक्षण आहे, ज्यावरून ते इतर वृत्तांपासून वेगळे ओळखले जाते.

Question 43Poetry (पद्य) - prescribed verses, meaning and appreciation

अर्धमागधी स्तुति-पद्यांत येणाऱ्या 'जिण' (जिन) या शब्दाचा योग्य अर्थ कोणता?

  1. जंगलात राहणारा तापस
  2. राग-द्वेष जिंकलेला विजेता Correct answer.
  3. राज्य जिंकलेला राजा
  4. आकाशात राहणारा देव

Explanation

'जिण' हा 'जि' (जिंकणे) या धातूपासून बनलेला शब्द असून ज्याने राग, द्वेष व मोह जिंकले आहेत त्या तीर्थंकराला उद्देशून तो वापरला जातो. स्तुति-पद्यांत तो 'जिणिंदा' या बहुवचनी रूपातही येतो आणि त्यातून आध्यात्मिक विजयाचा अर्थ व्यक्त होतो.

Question 44Poetry (पद्य) - prescribed verses, meaning and appreciation

एका पद्यात साधूचा निश्चय 'वादळानेही न डगमगणाऱ्या पर्वतासारखा' स्थिर असल्याचे वर्णन आहे. येथे कोणता अलंकार आहे?

  1. उपमा Correct answer.
  2. रूपक
  3. अतिशयोक्ती
  4. अनुप्रास

Explanation

'सारखा' या उपमावाचक शब्दाने निश्चय व पर्वत या दोन भिन्न गोष्टींची तुलना केली असता उपमा अलंकार होतो. रूपकात उपमेय व उपमान एकच मानले जाते आणि तेथे 'सारखा' असा शब्द येत नाही, हा फरक लक्षात ठेवावा.

Question 45Poetry (पद्य) - prescribed verses, meaning and appreciation

'अप्पा कत्ता विकत्ता य' या अर्धमागधी पद्यपंक्तीचा मुख्य उपदेश कोणता?

  1. गुरूच आपली कर्मे भोगतात
  2. सर्व कर्मे केवळ योगायोगानेच घडतात
  3. जीव स्वतःच्या कर्माचा कर्ता व भोक्ता असतो Correct answer.
  4. कर्माचा कर्ता ईश्वर असतो

Explanation

या पंक्तीत 'अप्पा' (आत्मा) हा कत्ता (करणारा) व विकत्ता (अनुभवणारा) सांगितला आहे; म्हणजे प्रत्येक जीव आपल्या कर्मांचा स्वतः कर्ता व भोक्ता असतो. यातून कर्मसिद्धांत व स्वतःच्या कृत्यांची जबाबदारी ही शिकवण मिळते आणि पद्याचा उपदेशपर स्वभाव स्पष्ट होतो.

Question 46Poetry (पद्य) - prescribed verses, meaning and appreciation

अर्धमागधी पद्यसंग्रहातील आरंभीच्या मंगल-पद्याचे प्रमुख कार्य काय असते?

  1. व्याकरणाचे नियम सांगणे
  2. ग्रंथारंभ शुभ व्हावा म्हणून तीर्थंकरांचे स्मरण करणे Correct answer.
  3. वृत्तातील मात्रा मोजून दाखवणे
  4. ग्रंथातील पात्रांची व त्यांच्या वंशावळीची ओळख करून देणे

Explanation

जैन आगम व पद्यसंग्रहांच्या आरंभी मंगल-पद्य येते; त्यात तीर्थंकर, धर्म किंवा सरस्वतीचे स्मरण करून ग्रंथारंभ निर्विघ्न व्हावा अशी प्रार्थना असते. त्यामुळे ते व्याकरण सांगण्यासाठी किंवा पात्रपरिचयासाठी नसून शुभारंभाचे साधन म्हणून येते.

Question 47Poetry (पद्य) - prescribed verses, meaning and appreciation

'धम्मो मंगलमुक्किट्ठं' या अर्धमागधी पंक्तीचा अर्थ जवळपास कोणता?

  1. धर्म हा सर्व मंगलांमध्ये श्रेष्ठ आहे Correct answer.
  2. मंगल केवळ दानाने मिळते
  3. धर्म केवळ राजांनी पाळावा
  4. धर्माचा आश्रय घेऊ नये

Explanation

या पंक्तीत 'मंगल' या शब्दास 'उक्किट्ठं' (श्रेष्ठ) हे विशेषण जोडले आहे; म्हणजे सर्व मंगलांमध्ये धर्म हा सर्वश्रेष्ठ आहे. ही दशवैकालिक परंपरेतील प्रसिद्ध उपदेशपर ओळ असून ती धर्माचे स्थान लोकोत्तर असल्याचे सांगते.

Question 48Poetry (पद्य) - prescribed verses, meaning and appreciation

शरीराची अनित्यता व संसाराची क्षणभंगुरता वर्णन करणाऱ्या अर्धमागधी पद्यांचा मुख्य हेतू श्रोत्यांमध्ये कोणती वृत्ती निर्माण करणे हा असतो?

  1. शृंगार
  2. वीर
  3. हास्य
  4. वैराग्य Correct answer.

Explanation

अनित्यता व दुःखाचे चिंतन करून मनात संसाराबद्दल अनासक्ती निर्माण करणे हा अशा पद्यांचा हेतू असतो; या वृत्तीला वैराग्य म्हणतात. वैराग्यातूनच पुढे संयम, तप व मोक्षमार्गाची प्रेरणा मिळते, म्हणून ही पद्ये केवळ वर्णनात्मक नसून उपदेशपर असतात.

Question 49Poetry (पद्य) - prescribed verses, meaning and appreciation

जैन स्तुति-पद्यांत जिनाला 'केसरी' (सिंह) अशी उपमा देण्यामागील मुख्य काव्यार्थ काय?

  1. निर्भय विजय व निःशंक उपदेशगर्जना दाखवणे Correct answer.
  2. त्यांचा जन्म उच्च राजघराण्यातच झाला होता हे दाखवणे
  3. त्यांचा प्रवास वेगवान होता हे सांगणे
  4. त्यांची शारीरिक शक्ती व सुंदर रूप यांचे वर्णन करणे

Explanation

सिंह हा निर्भयतेचा व प्रतिस्पर्ध्याचा पराभव करणाऱ्याचा प्रतीक आहे; म्हणून जिनाचा राग-द्वेषावरील विजय व त्यांची निर्भीड उपदेशगर्जना यांचे द्योतक म्हणून ही उपमा येते. हे केवळ बाह्य वर्णन नसून आध्यात्मिक विजयाचे प्रतीकात्मक चित्रण आहे, हेच काव्य-सौंदर्याचे रहस्य आहे.

Question 50Poetry (पद्य) - prescribed verses, meaning and appreciation

'जिणिंद' या अर्धमागधी शब्दात कोणते दोन घटक सामावलेले आहेत?

  1. जिण + इंद Correct answer.
  2. जिण + वंद
  3. जिण + नंद
  4. जीव + इंद

Explanation

'जिणिंद' हा 'जिण' व 'इंद' या दोन शब्दांच्या संधीने बनलेला शब्द आहे, ज्यात 'इंद' म्हणजे इंद्र किंवा श्रेष्ठ असा अर्थ व्यक्त होतो. स्तुति-पद्यांत 'जय जय जिणिंद' अशा स्वरूपात तो जिनेंद्राच्या स्तुतीसाठी वापरला जातो.