गद्य (Prose): उतारा आकलन आणि स्पष्टीकरण
गद्य (Prose) घटकात निर्धारित पाठांतील उताऱ्यांचे आकलन, शब्दार्थ, वाक्यार्थ, पात्रांची भूमिका आणि पाठाचा विचार तपासला जातो. प्रश्न बहुतेक वेळा “स्पष्ट करा”, “कारण द्या”, “पाठाचा संदेश लिहा” या स्वरूपाचे असतात; त्यामुळे केवळ अनुवाद न देता संदर्भासह विवेचन अपेक्षित असते.
वाचनाची पद्धत
- उतारा दोन वेळा वाचा: पहिल्या वाचनात संदर्भ व पात्रे, दुसऱ्यात क्रियापदे, सर्वनामे व कारण-परिणाम ओळखा.
- अपरिचित अर्धमागधी शब्द वाक्यातील स्थानावरून ओळखा; शब्दकोशाचा अर्थ संदर्भाशी जुळवा.
- उत्तर तीन थरांत द्या: संदर्भ, आशय, महत्त्व. पहिले तथ्य, नंतर विवेचन, शेवटी पाठाचा विचार.
कार्यरत उदाहरण
उताऱ्यात “सो दाणं देइ” असे वाक्य आहे. so = तो, dāṇaṁ = दान, dei = देतो; म्हणून अर्थ “तो दान देतो.” पुढे “को देतो, कसे, त्याचा परिणाम काय” हे पाठातील वाक्यांशांवरून स्पष्ट करा. जर प्रश्न “दात्याची वृत्ती स्पष्ट करा” असेल, तर दानशीलता, त्याग व संयम यांपैकी पाठात प्रत्यक्ष दिसणारा गुणच लिहा; कल्पित गुण जोडू नका.
गुण कापणाऱ्या चुका
- शब्दशः भाषांतर करून मूळ विचार सोडणे.
- पात्रांची नावे किंवा नाती गोंधळणे.
- उताऱ्यात नसलेला संदेश जोडणे.
- “खूप चांगले” अशी स्तुती लिहून मुद्दे न देणे.
- स्पष्टीकरणात पाठांतर न करता स्वतःची ओळ जोडणे.