व्याकरण (Grammar): विभक्ती, क्रियापद, संधी आणि शब्दसंग्रह
व्याकरण (Grammar) घटकात संज्ञांची विभक्ती, क्रियापदांचे रूप, संधी, समास आणि शब्दसंग्रह यांचे ज्ञान तपासले जाते. अर्धमागधीत विभक्तीप्रत्यय संस्कृतपेक्षा वेगळे असतात; त्यामुळे प्रत्ययांची जोडी पाठ्यपुस्तकातील उदाहरणांसह पाठ करा.
नामविभक्ती
अकारान्त पुल्लिंग “देव” असे बदलते: प्रथमा एकवचन देवो, द्वितीया देवं, तृतीया देवेण, चतुर्थी देवाय, पंचमी देवादो, षष्ठी देवस्स, सप्तमी देवे, संबोधन देव. बहुवचनात देवा, देवे, देवेहिं, देवाणं, देवेहिं, देवाणं, देवेसु, देवा. प्रत्यय ओळखून वाक्यातील कारक ठरवा.
क्रियापद आणि संधी
वर्तमानकाळात सामान्यतः -मि, -सि, -इ, -मो, -ह, -न्ति हे प्रत्यय; आज्ञार्थात -तु. “होन्तु” = होवोत (तृतीय पुरुष बहुवचन). धातू व प्रत्यय वेगळे करून अर्थ लावा. संधीत दोन शब्दांच्या सीमेवरील स्वर किंवा व्यंजन बदलते; केवळ संस्कृत नियम लावू नका, पाठ्यपुस्तकातील उदाहरणेच प्रमाण माना.
कार्यरत उदाहरण
“देवे” हे रूप घ्या. मूळ शब्द देव; सप्तमी एकवचनाचा प्रत्यय -ए; म्हणून देवे = देवात किंवा देवाविषयी. पण “देवे” हे द्वितीया बहुवचनही असू शकते; वाक्यात क्रियापद व संदर्भ पाहूनच अर्थ ठरवा. हाच नियम “देवा” (प्रथमा बहुवचन/संबोधन) येथेही लागू.
गुण कापणाऱ्या चुका
- संस्कृत प्रत्यय थेट लावणे.
- विभक्ती व वचन न बघता अर्थ लावणे.
- संधीचे नियम केवळ पाठ करून उदाहरणात न ओळखणे.
- शब्दकोशातील पहिला अर्थ संदर्भात लावणे.
- धातू आणि प्रत्यय यांची सीमा चुकवणे.