ਗ਼ੈਰ-ਦਿੱਠੇ ਗਦ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ਬਦ-ਮਿਲਾਨ' ਦੀ ਜਾਲ਼
ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰੀ-ਬੋਰਡ ਪੇਪਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਪੜ੍ਹਨ ਕਾਰਜ ਹੈ: 20 ਅੰਕ, ਦੋ ਗ਼ੈਰ-ਦਿੱਠੇ ਪੈਰੇ, ਹਰ ਪੈਰੇ ਉੱਤੇ ਪੰਜ ਸਵਾਲ, ਕੁੱਲ ਸਮਾਂ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ। ਦੂਜੇ ਪੈਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇਹ ਹੈ: “ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੂਹ ਹੁਣ ਸੁੱਕਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਟੋਭੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਘਰ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਲਟੀ ਪਾਣੀ ਲਈ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੁਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਉੱਤੇ ਲੂਣ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਦੋ ਘਰ ਖਾਲੀ ਪਏ ਹਨ।” ਸਵਾਲ: “ਲੇਖਕ ਨੇ ਖੂਹ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ?” ਵਿਕਲਪ: (ਅ) ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਦਾ ਹਾਲ ਦੱਸਣ ਲਈ; (ਬ) ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ; (ਸ) ਆਪਣੀ ਬਚਪਨ ਦੀ ਯਾਦ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਲਈ; (ਦ) ਖੇਤੀ ਦੇ ਔਜ਼ਾਰ ਦੱਸਣ ਲਈ। ਸਿਮਰਨ ਨੇ ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਛੇ ਅੰਕ ਗੁਆਏ; ਤਿੰਨ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਹੀ ਵਿਕਲਪ ਚੁਣਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੈਰੇ ਦਾ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਧਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਪੇਪਰ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦੁਬਾਰਾ ਪੜ੍ਹੇ ਬਿਨਾਂ ਭਰ ਦਿੱਤੇ।
1. ਸਹੀ ਵਿਕਲਪ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਉਂ? ਪੈਰੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਬੂਤ ਦੇ ਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਬਾਕੀ ਵਿਕਲਪ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਿਉਂ ਹਨ।
Read the worked answer
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਬ)।
ਤਰਕ ਪੈਰੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾ ਵਾਕ ਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ-ਖੂਹ “ਸੁੱਕਾ” ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਯਾਦ ਟਾਕਰੇ ਲਈ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਟੋਭੇ ਭਰੇ, ਅੱਜ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੁਰਨਾ। ਤੀਜਾ ਸਬੂਤ ਆਖ਼ਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ-ਲੂਣ ਚੜ੍ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਖਾਲੀ ਘਰ; ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਹਨ।
ਜੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ (ਸ) ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਲੂਣ ਤੇ ਖਾਲੀ ਘਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬੇਲੋੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਪੈਰਾ ਆਪਣਾ ਤਰਕ ਗੁਆ ਦਿੰਦਾ। (ਅ) ਗ਼ਲਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਲਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ; (ਦ) ਗ਼ਲਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਔਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। (ਸ) ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ।
2. ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ ਤੇ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਉਹ ਕੀ ਬਦਲੇ?
Read the worked answer
ਇਹ ਸ਼ਬਦ-ਮਿਲਾਨ (keyword matching) ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਹੈ: ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਵਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਥਾਂ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਸ਼ਬਦ ਲੱਭਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਾਲਾ ਵਿਕਲਪ ਚੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। “ਯਾਦ” ਸ਼ਬਦ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ (ਸ) ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ-ਪਰ ਸਵਾਲ ਮਕਸਦ ਦਾ ਸੀ।
ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮ: (1) ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਲ ਤੇ ਚਾਰੇ ਵਿਕਲਪ ਪੜ੍ਹੋ, ਫਿਰ ਪੈਰਾ; (2) ਹਰ ਵਿਕਲਪ ਲਈ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਬੂਤ-ਵਾਕ ਲੱਭੋ-ਸਬੂਤ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਵਿਕਲਪ ਛੱਡੋ; (3) ਜਦੋਂ “ਲੇਖਕ ਦਾ ਮਕਸਦ/ਮੁੱਖ ਭਾਵ” ਪੁੱਛਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਕ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਸਬੂਤ ਮੰਨੋ। ਸਮਾਂ ਵੰਡ: 20 ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਭਾਗ ਲਈ 30 ਮਿੰਟ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 5 ਮਿੰਟ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਂਚ ਲਈ।
3. ਜੇ ਵਿਕਲਪ (ਸ) ਵੀ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਂਚਕਰਤਾ ਕਿਸ ਨਿਯਮ ਨਾਲ (ਬ) ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਵੇ?
Read the worked answer
ਜਾਂਚ ਦਾ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ: ਵਿਕਲਪ ਪੈਰੇ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਸੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੈਰੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। “ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਯਾਦ ਆਇਆ” ਇਹ ਗੱਲ ਪੈਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਸੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ।
ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਹਟਾਉਣ ਟੈਸਟ ਹੈ: ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਵੇਖੋ-ਪੈਰਾ ਅਧੂਰਾ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉਹੀ ਮੁੱਖ ਭਾਵ ਹੈ। ਖੂਹ/ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਪੈਰੇ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ; ਯਾਦ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਪੈਰਾ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੀਜਾ ਨਿਯਮ ਢਕਣ ਦੀ ਹੱਦ: ਜੋ ਵਿਕਲਪ ਪੈਰੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਕਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੇ, ਉਹ ਤਰਜੀਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। (ਬ) ਤਿੰਨੇ ਹਿੱਸਿਆਂ (ਸੁੱਕਾ ਖੂਹ, ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਲੂਣ) ਨੂੰ ਢਕਦਾ ਹੈ, (ਸ) ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ।