RBSE Secondary Punjabi common mistakes
RBSE Secondary Punjabi · Understand the traps and how to avoid them.
ਗ਼ੈਰ-ਨਿਰਧਾਰਤ ਗਦ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪੈਰਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਉੱਤਰ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਣਾ, ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਸੰਕੇਤ ਸ਼ਬਦ (ਜਿਵੇਂ 'ਇਸ ਲਈ', 'ਪਰ', 'ਹਾਲਾਂਕਿ') ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾਏ ਬਿਨਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਨੁਮਾਨ-ਅਧਾਰਿਤ ਜਾਂ ਉਲਟ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਉੱਤਰ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੈਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉੱਪਰੋਂ ਉੱਪਰੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ; ਸੰਕੇਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਸਿਖਲਾਈ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤਰਕ-ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ।
What to do instead
ਪੈਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਾ ਪੜ੍ਹੋ, ਫਿਰ ਸਵਾਲ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਹਰ ਉੱਤਰ ਲਈ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਾਈਨ ਲੱਭੋ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਸੰਕੇਤ ਸ਼ਬਦਾਂ (ਕਾਰਨ, ਵਿਰੋਧ, ਉਦਾਹਰਨ) ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਲਾਓ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸੇ ਲਾਈਨ ਦਾ ਭਾਵ ਲਿਖੋ।
ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰੇ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਨੂੰ ਹੀ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਲੱਖਣਾ, ਰੂਪਕ, ਉਪਮਾ ਵਰਗੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇਣਾ।
ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਗਦ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗਦ ਵਾਂਗ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਵ-ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
What to do instead
ਹਰ ਪੰਗਤੀ ਹੇਠ ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਲੱਭੋ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ ਕਿ ਇਹ ਅਲੰਕਾਰ ਕਿਹੜਾ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਨਹੀਂ।
ਪੱਤਰ ਜਾਂ ਅਰਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਤਾ, ਮਿਤੀ, ਵਿਸ਼ਾ-ਪੰਕਤੀ, ਸੰਬੋਧਨ ਅਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਵਰਗੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਿੱਸੇ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਗਲਤ ਰੱਖਣਾ, ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਤੇ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਲਹਿਜ਼ਾ ਮਿਲਾ ਦੇਣਾ।
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪੱਤਰ-ਫਾਰਮੈਟ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਿਖ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਲਹਿਜ਼ਾ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
What to do instead
ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੱਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ ਫਾਰਮੈਟ ਆਪਣੀ ਕਾਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਕੇ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਸਮੇਂ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ; ਰਸਮੀ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ 'ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ' ਵਰਗੇ ਰਸਮੀ ਸ਼ਬਦ, ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਤ ਲਹਿਜ਼ਾ ਵਰਤੋ।
ਸੰਧੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਰਟ ਕੇ ਲਿਖਣੇ ਪਰ ਅਣਜਾਣ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਾ ਕਰ ਪਾਉਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰ ਸੰਧੀ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਗਲਤ ਸੰਧੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਉਣਾ।
ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਚੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯਮ ਲਾਉਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
What to do instead
ਹਰ ਸੰਧੀ ਨਿਯਮ ਲਈ ਪੰਜ-ਛੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਲਿਖੋ; ਸੰਧੀ-ਵਿਛੇਦ ਦਾ ਉਲਟ ਅਭਿਆਸ (ਵਿਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਸੰਧੀ ਬਣਾਉਣਾ) ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਨਿਯਮ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ।
ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਲ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵਚਨ ਦਾ ਮੇਲ ਨਾ ਰੱਖਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਰਤਾ ਇਸਤਰੀ-ਲਿੰਗ ਹੋਣ ਪਰ ਕਿਰਿਆ ਪੁਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ, ਜਾਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਬਦਲ ਜਾਣਾ।
ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਢਿੱਲੀ ਕਿਰਿਆ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਤਾ-ਕਿਰਿਆ ਮੇਲ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
What to do instead
ਵਾਕ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਤਾ ਲੱਭੋ ਅਤੇ ਪੁੱਛੋ: ਕਰਤਾ ਦਾ ਲਿੰਗ-ਵਚਨ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਕੀ; ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਾਓ। ਕਾਲ ਬਦਲਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਵਾਕ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਿਰਿਆ-ਰੂਪ ਇੱਕੋ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।
ਵਾਕ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਾਕ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਪੂਰਾ ਵਾਕ ਦੁਬਾਰਾ ਨਾ ਲਿਖਣਾ, ਸਿਰਫ਼ ਗਲਤ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾ ਕੇ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਲਤੀ ਦਿਖਾ ਦੇਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ; ਸੁਧਾਰੇ ਹੋਏ ਵਾਕ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਲਿਖਣ ਦੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
What to do instead
ਹਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਾਕ ਲਈ ਸੁਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪੂਰਾ ਵਾਕ ਲਿਖੋ ਅਤੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ (ਜਿਵੇਂ 'ਲਿੰਗ-ਮੇਲ', 'ਅਧਿਕਰਣ ਕਾਰਕ'); ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਂਚਕਰਤਾ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯਮ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਕੇ ਆਮ ਗੱਲਾਂ ਲਿਖਣਾ, ਇੱਕ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਟਾ ਨਾ ਦੇਣਾ।
ਨਿਬੰਧ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਏ ਬਿਨਾਂ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਬਦ-ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਉ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
What to do instead
ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਟੇ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਲਿਖੋ; ਹਰ ਪੈਰਾ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਅੰਤਲੇ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਸਿੱਟਾ ਦਿਓ।
ਗਦ-ਪਾਠ ਦੇ ਪਾਤਰ, ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ, ਰਚਨਾ ਦਾ ਨਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਦੇਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪਾਠ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਦੂਜੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਲੇਖਕ ਦੀ ਥਾਂ ਕਵੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਖਣਾ।
ਪਾਠ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੋਟਸ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਵੇਰਵੇ ਧੁੰਦਲੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
What to do instead
ਹਰ ਪਾਠ ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਰਡ ਬਣਾਓ: ਰਚਨਾ ਦਾ ਨਾਂ, ਲੇਖਕ/ਕਵੀ, ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ, ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਅਤੇ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ; ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਾਰੇ ਕਾਰਡ ਦੁਹਰਾਓ।
ਨਾਟਕ ਜਾਂ ਪੂਰਕ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਉਲਟਾ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਭਾਵ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦੇਣਾ।
ਨਾਟਕ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਰਫ਼ ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੰਵਾਦਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ।
What to do instead
ਨਾਟਕ ਦਾ ਘਟਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ (ਅੰਕ 1 ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ) ਅਤੇ ਹਰ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਦੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਅਸਲ ਸੰਵਾਦ ਨੰਬਰ ਸਹਿਤ ਨੋਟ ਕਰੋ; ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹੀ ਸੰਵਾਦ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋ।
ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਲੇ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਜਾਂ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਧਾ-ਨਾਂ ਗਲਤ ਲਿਖਣਾ।
ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਿਖਰੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
What to do instead
ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ (ਤਿਉਹਾਰ, ਮਹੀਨਾ, ਸਥਾਨ, ਰੀਤ) ਅਤੇ ਹਰ ਤੱਥ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤ ਨੋਟ ਕਰੋ; ਜਿਸ ਤੱਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ ਜਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ ਕਿ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ।