RBSE Secondary Punjabi flashcards
RBSE Secondary Punjabi · Build recall with a focused review session.
34 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.
- ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ
- ਕਿਸੇ ਪੈਰੇ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ, ਜਿਸ ਦੁਆਲੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਲੇਖ ਚੁਣਨ ਅਤੇ ਸਾਰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਇਹੀ ਪਛਾਣਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ ਅਰਥ
- ਅਣਜਾਣ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਉਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਵਾਕਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢਣ ਦਾ ਢੰਗ। ਪੈਰੇ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਸੰਕੇਤਕ ਸ਼ਬਦ
- ਜਿਵੇਂ 'ਪਰ', 'ਇਸ ਲਈ', 'ਸੋ', 'ਹਾਲਾਂਕਿ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ, ਜੋ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕਾਰਨ, ਵਿਰੋਧ ਜਾਂ ਨਤੀਜਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ
- ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਣਾਈ ਤਸਵੀਰ, ਜੋ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਮਾ ਅਤੇ ਰੂਪਕ ਵਰਗੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
- ਪੱਤਰ ਦਾ ਢਾਂਚਾ
- ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਤਾ, ਮਿਤੀ, ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਦਾ ਪਤਾ, ਸੰਬੋਧਨ, ਵਿਸ਼ਾ, ਮੁੱਖ ਭਾਗ, ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਦਾ ਕ੍ਰਮ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਭਾਗ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਅੰਕ ਘਟਦੇ ਹਨ।
- ਅਰਜ਼ੀ ਦੀ ਬਣਤਰ
- ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਾ-ਪੰਕਤੀ, ਸੰਬੋਧਨ, ਬੇਨਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭਾਗ, ਧੰਨਵਾਦ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀਕਰਤਾ ਦਾ ਨਾਮ-ਪਤਾ। ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ।
- ਨੋਟਿਸ
- ਸੰਖੇਪ ਲਿਖਤੀ ਸੂਚਨਾ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ, ਕਦੋਂ, ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
- ਰਿਪੋਰਟ ਲਿਖਣਾ
- ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦਾ ਤੀਸਰੇ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਣਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਲੇਖ, ਥਾਂ-ਮਿਤੀ, ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਰ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਲੇਖ ਦੀ ਬਣਤਰ
- ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਤੇ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਿੱਚ ਸੁਝਾਅ ਜਾਂ ਸੰਦੇਸ਼। ਹਰ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਸੰਧੀ
- ਦੋ ਵਰਣਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬਦਲਾਅ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ 'ਰਾਮ + ਅਵਤਾਰ' ਦਾ 'ਰਾਮਾਵਤਾਰ' ਬਣਨਾ ਸਵਰ ਸੰਧੀ ਹੈ।
- ਸਵਰ ਸੰਧੀ
- ਜਦੋਂ ਦੋ ਸਵਰ ਵਰਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਨਵਾਂ ਸਵਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅ + ਉ = ਓ। 'ਸੂਰਜ + ਉਦੈ' ਦਾ 'ਸੂਰਜੋਦੈ' ਬਣਨਾ ਇਸ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।
- ਕਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ
- ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਸਰਵਨਾਂਵ ਦਾ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਜਿਵੇਂ ਨੇ, ਨੂੰ, ਤੋਂ, ਦਾ, ਦੀ, ਦੇ, ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉੱਤੇ।
- ਅੰਗ (ਪਦ-ਭੇਦ)
- ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਕੰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ। ਨਾਂਵ, ਸਰਵਨਾਂਵ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਕਿਰਿਆ, ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਸੰਬੰਧਕ, ਯੋਜਕ ਅਤੇ ਵਿਸਮਿਕ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਠ ਅੰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ।
- ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਕਾਲ
- ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕੰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਵਿਆਕਰਨਕ ਤੱਤ। ਵਰਤਮਾਨ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਕਾਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।
- ਵਾਕ-ਸ਼ੁੱਧੀ
- ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਲਿੰਗ-ਵਚਨ ਮੇਲ, ਸਹੀ ਕਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਠੀਕ ਸ਼ਬਦ-ਕ੍ਰਮ ਜਾਂਚਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਾਕ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਲਿੰਗ-ਵਚਨ ਮੇਲ
- ਕਰਤਾ ਦੇ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਦਾ ਨਿਯਮ। ਇੱਕਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਪੁਲਿੰਗ ਇੱਕਵਚਨ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
- ਜੀਵਨੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਪਾਠ
- ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗਦ ਰਚਨਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ, ਸਿੱਖਿਆ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਮੁੱਖ ਤੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- ਪਾਤਰ-ਚਿੱਤਰਣ
- ਪਾਤਰ ਦੇ ਗੁਣ ਉਸ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ। ਪਾਠਕ ਪਾਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ।
- ਵਿਅੰਗ
- ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਂ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਆਲੋਚਨਾ ਜਾਂ ਹਾਸ। ਲੇਖਕ ਸਿੱਧਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਤਿੱਖੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਕਮੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਸਿਰਲੇਖ ਦਾ ਮਹੱਤਵ
- ਸਿਰਲੇਖ ਪਾਠ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਲੇਖ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਲੇਖ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਣਾ ਪਾਠ ਦੀ ਮੁੱਖ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
- ਰਸ
- ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਨੰਦਮਈ ਭਾਵ। ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਹਾਸ, ਕਰੁਣ, ਵੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਆਦਿ ਮਿਲ ਕੇ ਦਸ ਰਸ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਉਪਮਾ ਅਲੰਕਾਰ
- ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ 'ਵਾਂਗ', 'ਜਿਵੇਂ' ਜਾਂ 'ਸਮਾਨ' ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਣਾ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ
- ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਕਹਿ ਦੇਣਾ, ਜਿਵੇਂ 'ਚੰਨ ਮੁਖੜਾ'। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਸਮਾਨਤਾ ਲੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
- ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ
- ਇੱਕੋ ਵਰਣ ਜਾਂ ਧੁਨੀ ਦਾ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਣਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤਕ ਲੈਅ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਲੰਕਾਰ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਮਧੁਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਛੰਦ
- ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਲੈਅ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ-ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਜਿਵੇਂ ਦੋਹਰਾ, ਚੌਪਈ, ਸਵੈਯਾ ਅਤੇ ਬੈਂਤ। ਹਰ ਛੰਦ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਤੁਕਾਂਤ ਦਾ ਆਪਣਾ ਢਾਂਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਟੇਕ
- ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੰਕਤੀ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਭਾਵ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਰਹਿਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
- ਨਾਟਕ ਦੇ ਤੱਤ
- ਕਥਾਨਕ, ਪਾਤਰ, ਸੰਵਾਦ, ਦ੍ਰਿਸ਼-ਵੰਡ, ਰੰਗ-ਮੰਚ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ - ਇਹ ਨਾਟਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਨਾਟਕ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਜੀਵੰਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।
- ਸੰਘਰਸ਼
- ਨਾਟਕ ਜਾਂ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰ ਦੇ ਰਾਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਟੱਕਰ, ਜੋ ਕਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਰਿਕ, ਪਾਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਰੰਗ-ਮੰਚ ਨਿਰਦੇਸ਼
- ਨਾਟਕ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਕੋਸ਼ਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਨਿਰਦੇਸ਼, ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਸਮਾਂ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਜਾਂ ਪਾਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਚ-ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
- ਚਰਮ ਬਿੰਦੂ
- ਨਾਟਕ ਜਾਂ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਉਹ ਮੋੜ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਘਟਦਾ ਹੈ।
- ਭੰਗੜਾ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ
- ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਨਾਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜਾ ਮਰਦ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਚ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਢੋਲ ਦੀ ਤਾਲ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਵਿਸਾਖੀ
- ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰ। ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
- ਲੋਕ-ਕਥਾ
- ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ ਅਤੇ ਸੱਸੀ-ਪੁੰਨੂੰ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਮਾਝੀ ਬੋਲੀ
- ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਉਪ-ਬੋਲੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਇਸੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ।