RBSE Secondary Punjabi key terms

ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਧੁਨੀ ਦਾ ਬਦਲਣਾ ਜਾਂ ਲੋਪ ਹੋਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਿਆ + ਆਲਾ = ਵਿਦਿਆਲਾ।

ਉਹ ਸੰਧੀ ਜੋ ਦੋ ਸਵਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ + ਉਦੈ = ਸੂਰਜੋਦੈ।

ਉਹ ਸੰਧੀ ਜੋ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀ ਦੇ ਜੁੜਨ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਤ + ਗੁਰੂ = ਸਤਿਗੁਰੂ।

ਕਾਰਕ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵਚਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ ਮੁੰਡਾ, ਮੁੰਡੇ, ਮੁੰਡਿਆਂ।

ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਆਕਰਨਕ ਭੇਦ, ਜਿਵੇਂ ਕਰਤਾ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧਕ ਕਾਰਕ।

ਕਾਰਕ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਂਵ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਵਾਲਾ ਪਿਛਲਗ, ਜਿਵੇਂ ਨੇ, ਨੂੰ, ਤੋਂ, ਦਾ, ਵਿੱਚ।

ਵਿਆਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅੱਗੇ ਜਾਂ ਪਿਛੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ।

ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੱਗ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਅੰਗ, ਜਿਵੇਂ ਅਨ + ਪੜ੍ਹ = ਅਨਪੜ੍ਹ।

ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਨਵਾਂ ਅਰਥ ਜਾਂ ਰੂਪ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅੰਗ, ਜਿਵੇਂ ਲਿਖ + ਆਕ = ਲਿਖਾਕ।

ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਹੋਣ, ਕਰਨ ਜਾਂ ਹਾਲਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।

ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਕੰਮ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ, ਭੂਤ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਭੇਦ।

ਉਹ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਸੁੱਤਾ।

ਉਹ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਕਰਮ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ।

ਵਾਕ ਨੂੰ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਪਦ-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਗਲਤੀ ਸੁਧਾਰਨਾ।

ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਸਮੂਹ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਪਾਉਣਾ।

ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਹਾਵਤ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਹੀ ਕੁੰਡੀ ਓਹੀ ਟੋਪੀ।

ਇੱਕ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਾਕਾਂ ਦਾ ਸੰਗਠਿਤ ਟੁਕੜਾ, ਜੋ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਭੂਮਿਕਾ, ਵਿਚਾਰ-ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਟੇ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੰਗਠਿਤ ਲਿਖਤ।

ਨਿਬੰਧ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਣ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਛੋਟਾ ਖਾਕਾ।

ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ ਸੁਨੇਹਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਤਾ, ਸੰਬੋਧਨ, ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬੇਨਤੀ ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਮੀ ਪੱਤਰ।

ਕਿਸੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸੰਖੇਪ, ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਘੋਸ਼ਣਾ।

ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਵਸਤੂਨਿਸ਼ਠ ਵੇਰਵਾ।

ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਣਜਾਣ ਗਦ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸੂਚਨਾ ਕੱਢ ਕੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ।

ਕਿਸੇ ਅਨੁਛੇਦ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।

ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ, ਵਾਕ ਜਾਂ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਸ-ਪਾਸ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਹਾਲਾਤ।

ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਮੁੱਖ ਸੰਦੇਸ਼, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਨੰਦਮਈ ਭਾਵ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਜਾਂ ਕਰੁਣ ਰਸ।

ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼ਬਦੀ ਜਾਂ ਅਰਥੀ ਸਜਾਵਟ, ਜਿਵੇਂ ਉਪਮਾ ਅਲੰਕਾਰ।

ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਵਾਹ, ਜਿਵੇਂ, ਜਾਂ ਸਮਾਨ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਨਾ।

ਉਪਮੇਯ ਨੂੰ ਉਪਮਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਰਸਾਉਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਮੁਖੜਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਲਨਾ ਸ਼ਬਦ ਲੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਲਿਖਤ ਜੋ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਤਰਜ਼ ਤੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਹਾਣੀ, ਨਿਬੰਧ ਜਾਂ ਜੀਵਨੀ।

ਛੰਦ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਗਈ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਭਿਨੈ ਲਈ ਲਿਖੀ ਗਈ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ, ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਕਥਾ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਲਪਨਿਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨਾਟਕ ਜਾਂ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲਬਾਤ, ਜੋ ਕਥਾ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਕਥਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਝਲਕਦੇ ਹਨ।

ਕਿਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਰੀਤਾਂ, ਭਾਸ਼ਾ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਢੰਗ, ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ-ਗੀਤ-ਰੂਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ, ਵਿਰਹਾ ਜਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਭਾਵ ਛੋਟੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।