RBSE Secondary Punjabi cheat sheet
RBSE Secondary Punjabi · Keep the key ideas within reach.
ਪੜ੍ਹਨ ਕਾਰਜ (Reading Comprehension)
ਗਦ ਪੈਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੈਰੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ/ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ; ਬਾਹਰਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਤਦ ਜੋੜੋ ਜਦੋਂ ਸਵਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਮੰਗੇ।
ਸਿਰਲੇਖ ਚੁਣਨ ਲਈ ਪੈਰੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਗੱਲ (ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ) ਪਛਾਣੋ, ਕੋਈ ਇੱਕ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ।
'ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ' ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਲੱਭੋ: ਸੰਕੇਤਕ ਸ਼ਬਦ ਜਿਵੇਂ 'ਪਰ', 'ਇਸ ਲਈ', 'ਸੋ' ਭਾਵ ਬਦਲਦੇ ਹਨ।
ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ (ਉਪਮਾ, ਰੂਪਕ) ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਸਿੱਧਾ ਲਿਖੋ, ਸਜਾਵਟੀ ਟਿੱਪਣੀ ਨਹੀਂ।
ਅਣਜਾਣ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ ਕੱਢੋ: ਉਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਵਾਕ ਦਾ ਅਰਥ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝੋ।
ਉੱਤਰ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕਿਰਿਆ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਮੇਲ ਰੱਖੋ: 'ਕਿਉਂ' ਦਾ ਉੱਤਰ ਕਾਰਨ ਨਾਲ, 'ਕਿਵੇਂ' ਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ।
ਪੈਰੇ-ਆਧਾਰਿਤ ਬਹੁ-ਚੋਣ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਪੈਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਓ; ਜੋ ਵਿਕਲਪ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗਲਤ ਹੈ।
ਸਮਾਂ-ਵੰਡ: ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਾ ਪੈਰਾ ਦੋ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹੋ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ; ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪੈਰੇ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਗਲਤੀਆਂ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਲਿਖਣ ਕਾਰਜ (Writing Skills)
ਪੱਤਰ ਦਾ ਢਾਂਚਾ: ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਤਾ, ਮਿਤੀ, ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਦਾ ਪਤਾ, ਸੰਬੋਧਨ, ਵਿਸ਼ਾ/ਸਿਰਲੇਖ, ਮੁੱਖ ਭਾਗ, ਸਮਾਪਤੀ, ਦਸਤਖ਼ਤ।
ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਢਾਂਚਾ: ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਾ-ਪੰਕਤੀ, ਸੰਬੋਧਨ (ਮਹੋਦਯ/ਮੈਡਮ), ਮੁੱਖ ਬੇਨਤੀ, ਧੰਨਵਾਦ, ਨਾਮ ਤੇ ਪਤਾ।
ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤੋ; 'ਤੁਸੀਂ' ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੁਸੀਂ/ਆਪ' ਅਤੇ ਅਨੌਪਚਾਰਿਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ 'ਤੂੰ/ਤੁਸੀਂ' ਸੰਬੰਧ ਅਨੁਸਾਰ।
ਨੋਟਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਥ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਕੀ, ਕਦੋਂ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਸ ਲਈ, ਕਿਸ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ; 50 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਆਮ ਹੈ।
ਰਿਪੋਰਟ ਲਈ ਤੀਸਰਾ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਭੂਤਕਾਲ ਵਰਤੋ; ਸਿਰਲੇਖ, ਥਾਂ-ਮਿਤੀ, ਘਟਨਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟਰ ਦਾ ਨਾਮ।
ਲੇਖ ਦੀ ਬਣਤਰ: ਭੂਮਿਕਾ (ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ), ਮੁੱਖ ਭਾਗ (ਕਾਰਨ/ਲਾਭ/ਹਾਨੀ), ਸਿੱਟਾ (ਸੁਝਾਅ ਜਾਂ ਸੰਦੇਸ਼)।
ਅਨੁਚਿਤ ਲੰਬੇ ਵਾਕ ਤੋੜੋ; ਹਰ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖੋ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਕ-ਵੰਡ (ਭਾਸ਼ਾ, ਵਿਸ਼ਾ, ਬਣਤਰ) ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ।
ਸਮਾਪਤੀ ਵਾਕਾਂਸ਼: 'ਭਵਦੀਯ', 'ਸਵਿੰਨਯ', 'ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ' ਰਸਮੀ ਪੱਤਰਾਂ ਲਈ; ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ ਭਾਸ਼ਾ।
ਵਿਆਕਰਨ (Grammar)
ਸੰਧੀ: ਦੋ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸੰਧੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਸਵਰ ਸੰਧੀ, ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਧੀ ਅਤੇ ਵਿਸਰਗ ਸੰਧੀ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।
ਸਵਰ ਸੰਧੀ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ: 'ਰਾਮ + ਅਵਤਾਰ = ਰਾਮਾਵਤਾਰ' (ਅ + ਅ = ਆ), 'ਸੂਰਜ + ਉਦੈ = ਸੂਰਜੋਦੈ' (ਅ + ਉ = ਓ)।
ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ: ਲਿੰਗ, ਵਚਨ ਅਤੇ ਕਾਰਕ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਂਵ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਹੈ; ਕਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੇ, ਨੂੰ, ਤੋਂ, ਦਾ/ਦੀ/ਦੇ, ਵਿੱਚ, ਉੱਤੇ ਆਦਿ ਹਨ।
ਅੰਗ (ਪਦ-ਭੇਦ) ਅੱਠ: ਨਾਂਵ, ਸਰਵਨਾਂਵ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਕਿਰਿਆ, ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਸੰਬੰਧਕ, ਯੋਜਕ ਅਤੇ ਵਿਸਮਿਕ।
ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ: ਕਾਲ (ਵਰਤਮਾਨ/ਭੂਤ/ਭਵਿੱਖ), ਪੁਰਖ (ਪਹਿਲਾ/ਦੂਜਾ/ਤੀਸਰਾ) ਅਤੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਾਕ-ਸ਼ੁੱਧੀ: ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ-ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਲਿੰਗ-ਵਚਨ ਮੇਲ, ਸਹੀ ਕਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਕ੍ਰਮ (ਕਰਤਾ + ਕਰਮ + ਕਿਰਿਆ) ਜਾਂਚੋ।
ਆਮ ਗਲਤੀਆਂ: 'ਮੈਂ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ' ਸਹੀ, 'ਮੈਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ' ਗਲਤ; 'ਨੇ' ਭੂਤਕਾਲ ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ, ਜੀਵ-ਕਰਤਾ ਲਈ।
ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਨਿਯਮ: ਅੱਧੇ ਅੱਖਰ (ੱ) ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਉੱਤੇ, ਬਿੰਦੀ/ਟਿੱਪੀ ਦਾ ਫ਼ਰਕ - ਟਿੱਪੀ ਨਾਸਿਕ ਧੁਨੀ ਲਈ, ਬਿੰਦੀ ਹੋਰ ਥਾਂ।
ਗਦ (Prose)
ਪਾਠ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਤੈਅ ਕਰੋ; ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਇਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋੜੋ।
ਜੀਵਨੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦਾ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਵੱਖਰੇ ਨੋਟ ਕਰੋ।
ਨਿਬੰਧਾਤਮਕ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪੈਰੇ ਦਾ ਉਪ-ਵਿਸ਼ਾ ਲੱਭੋ; ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਅਕਸਰ ਪਹਿਲੇ ਜਾਂ ਆਖਰੀ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਾਤਰ-ਚਿੱਤਰਣ ਵਾਲੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰ ਦੇ ਗੁਣ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢੋ, ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੁਹਰਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਹਾਸ-ਰਸ ਵਾਲੇ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਨਹੀਂ, ਲੁਕਿਆ ਅਰਥ ਲਿਖੋ।
ਪਾਠ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝੋ: ਸਿਰਲੇਖ ਅਕਸਰ ਪੂਰੇ ਪਾਠ ਦਾ ਸਾਰ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਜਿਕ/ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ, ਪਹਿਰਾਵਾ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਯਾਦ ਰੱਖੋ।
ਕਵਿਤਾ (Poetry)
ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ (ਮੂਲ ਸੰਦੇਸ਼) ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੋ; ਫਿਰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਤੁਕਾਂ ਲਿਖੋ।
ਰਸ ਦੀ ਪਛਾਣ: ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਹਾਸ, ਕਰੁਣ, ਰੌਦਰ, ਵੀਰ, ਭਿਆਨਕ, ਬੀਭਤਸ, ਅਦਭੁਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਵਾਤਸਲਯ - ਕੁੱਲ ਦਸ ਰਸ।
ਅਲੰਕਾਰ: ਉਪਮਾ (ਵਾਂਗ/ਜਿਵੇਂ), ਰੂਪਕ (ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਕਹਿਣਾ), ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ (ਇੱਕੋ ਵਰਣ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ), ਯਮਕ (ਸ਼ਬਦ ਦੁਹਰਾਉ)।
ਛੰਦ: ਚੌਪਈ, ਦੋਹਰਾ, ਸਵੈਯਾ, ਕਵਿੱਤ, ਬੈਂਤ, ਘਨਾਛੰਦੀ ਆਦਿ; ਹਰ ਛੰਦ ਦੀ ਮਾਤਰਾ-ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਤੁਕਾਂਤ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
ਕਵੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਨਾਮ, ਕਾਲ, ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਯਾਦ ਰੱਖੋ; ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤੁਕਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਬਦ-ਦਰ-ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ, ਭਾਵ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਲਿਖੋ।
ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਅਤੇ ਟੇਕ (ਰਹਿਟ) ਪਛਾਣੋ; ਟੇਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭਾਵ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪੂਰਕ ਪੁਸਤਕ / ਨਾਟਕ (Supplementary Reader / Drama)
ਨਾਟਕ ਦੇ ਤੱਤ: ਕਥਾਨਕ (ਕਹਾਣੀ), ਪਾਤਰ, ਸੰਵਾਦ, ਦ੍ਰਿਸ਼-ਵੰਡ (ਅੰਕ/ਦ੍ਰਿਸ਼), ਰੰਗ-ਮੰਚ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼।
ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ: ਅੰਤਰਿਕ (ਮਨ ਦਾ), ਪਾਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ।
ਨਾਟਕ ਦਾ ਸਿਖਰ (ਚਰਮ ਬਿੰਦੂ) ਅਤੇ ਅੰਤ (ਸਮਾਧਾਨ) ਵੱਖਰੇ ਪਛਾਣੋ; ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਕਸਰ ਇਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਯਾਦ ਰੱਖੋ; ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ-ਚਿੱਤਰਣ ਸੰਵਾਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਭਾਵ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਨੀਅਤ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਸਮਝੋ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ।
ਪੂਰਕ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਟਿੱਪਣੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਜੋੜੋ।
ਰੰਗ-ਮੰਚ ਨਿਰਦੇਸ਼ (ਕੋਸ਼ਟਕ) ਕਥਾਨਕ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਨਾ ਛੱਡੋ।
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜਾਣਕਾਰੀ (Cultural and Literary Awareness)
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਨਾਚ: ਭੰਗੜਾ (ਮਰਦ), ਗਿੱਧਾ (ਔਰਤਾਂ), ਸੰਮੀ, ਲੁੱਡੀ, ਝੂਮਰ ਅਤੇ ਕਿੱਕਲੀ ਵੀ ਲੋਕ-ਖੇਡਾਂ/ਨਾਚਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ: ਵਿਸਾਖੀ (ਵੈਸਾਖ), ਲੋਹੜੀ (ਪੋਹ/ਮਾਘ), ਤੀਆਂ (ਸਾਉਣ), ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ (ਫੱਗਣ)।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਯੁੱਗ: ਆਦਿ ਕਾਲ, ਭਗਤੀ ਕਾਲ, ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਲ, ਸਿੱਖ ਕਾਲ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ।
ਮੱਧਕਾਲੀ ਕਵੀ: ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ।
ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਅਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ।
ਲੋਕ-ਗੀਤ: ਸੁਹਾਗ, ਘੋੜੀਆਂ, ਟੱਪੇ, ਬੋਲੀਆਂ, ਛੰਨੇ ਅਤੇ ਆਲਹੁਣੀਆਂ - ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੱਖਰਾ।
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ: ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ, ਸੋਹਣੀ-ਮਹੀਵਾਲ, ਸੱਸੀ-ਪੁੰਨੂੰ, ਮਿਰਜ਼ਾ-ਸਾਹਿਬਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ।
ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀਆਂ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ: ਮਾਝੀ, ਮਾਲਵੀ, ਦੁਆਬੀ, ਪੁਆਧੀ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੀ; ਮਾਝੀ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।