ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ: ਦੋ ਜਵਾਬ, ਇੱਕ ਫ਼ੈਸਲਾ
ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਬੋਰਡ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਪੰਗਤੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ (ਕਵੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ) ਤੇ ਛੇ ਅੰਕ ਦਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ: “ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਲਿਖੋ।” ਪੰਗਤੀਆਂ: “ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਰੰਗ ਕੋਈ ਨਾ ਛੇੜੇ, / ਇਹ ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ; / ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ, / ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲ ਨਹੀਂ ਲਹਿਰਦੀ।” ਦੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ: ਮਨਪ੍ਰੀਤ-“ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ।” ਜਸਕਰਨ-“ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੈ।” ਅਗਲੇ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਇਸ ਬੰਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ?” ਅੱਧੀ ਕਲਾਸ ਨੇ “ਉਪਮਾ” ਲਿਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਮੁਤਾਬਕ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਬਾਪ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ।
1. ਦੋਵੇਂ ਜਵਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਵਧੇਰੇ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ ਤੇ ਕਿਉਂ? ਬੰਦ ਦੀਆਂ ਆਖ਼ਰੀ ਦੋ ਪੰਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋ।
Read the worked answer
ਜਸਕਰਨ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵਧੇਰੇ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ।
ਬੰਦ ਦਾ ਟਕਰਾ ਇਹ ਹੈ: ਮਿੱਟੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਵੇਚਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲੀ ਪੰਗਤੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ (“ਰੰਗ ਕੋਈ ਨਾ ਛੇੜੇ”), ਦੂਜੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ-ਇਹ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ-ਚੌਥੀ ਪੰਗਤੀ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ: ਵੇਚਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲ ਨਹੀਂ ਲਹਿਰਦੀ।
ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਹ ਬੰਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ-ਗ਼ਰੀਬੀ ਇੱਕ ਪਿਛੋਕੜ ਹੈ, ਬੰਦ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਪੰਗਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਛੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੂਰੇ ਅੰਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੇ।
2. ਅਲੰਕਾਰ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਉਪਮਾ ਤੇ ਰੂਪਕ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਦੱਸ ਕੇ ਸਿੱਧ ਕਰੋ ਕਿ ਕਲਾਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕਿਉਂ ਗ਼ਲਤ ਹੈ।
Read the worked answer
ਇੱਥੇ ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ।
ਉਪਮਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਖ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਤੁਲਨਾ-ਸੂਚਕ ਸ਼ਬਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ-ਜਿਵੇਂ, ਵਰਗਾ, ਵਾਂਗ, ਜਿਹਾ। ਜੇ ਕਵੀ ਲਿਖਦਾ “ਮਿੱਟੀ ਬਾਪ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਰਗੀ ਹੈ”, ਤਾਂ ਉਹ ਉਪਮਾ ਹੁੰਦੀ।
ਪਰ ਇੱਥੇ “ਇਹ ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ”-ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ-ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ; ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਮਹਿਕ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੀ ਰੂਪਕ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਕਲਾਸ ਦੀ ਦਲੀਲ (“ਤੁਲਨਾ ਹੋਈ ਹੈ”) ਅਧੂਰੀ ਹੈ: ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਉਪਮਾ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੇਚ ਕਰਨ ਦਾ ਸੌਖਾ ਤਰੀਕਾ-ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾ-ਸ਼ਬਦ ਲੱਭੋ; ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਰੂਪਕ ਵੱਲ ਝੁਕੋ।
3. ਛੇ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਅੰਕ ਲੈਣ ਲਈ “ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ” ਦਾ ਜਵਾਬ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
Read the worked answer
ਪੂਰੇ ਅੰਕਾਂ ਵਾਲਾ ਜਵਾਬ ਚਾਰ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:
- ਇੱਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਥੀਮ-ਕਵੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਾਂ/ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਮਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਦੋ-ਤਿੰਨ ਸਬੂਤ-ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਬਦ ਲੈ ਕੇ, ਹਰ ਸਬੂਤ ਦੇ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ।
- ਭਾਵ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ-ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਹੈ।
- ਸਿੱਟਾ-ਇੱਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼।
ਜੋ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ: ਪੰਗਤੀ-ਦਰ-ਪੰਗਤੀ ਅਰਥ ਲਿਖਣਾ। ਉਹ “ਵਿਆਖਿਆ” ਹੈ, “ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ” ਨਹੀਂ। ਜੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਨਾਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਅੰਕ ਤਰਕ ਤੇ ਸਬੂਤ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।