ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਦੀ ਪਛਾਣ: ਗ਼ਜ਼ਲ, ਰੁਬਾਈ ਜਾਂ ਨਜ਼ਮ?
ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਛੋਟੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਹਰੇਕ ਦਾ ਰੂਪ ਕੀ ਹੈ। (ਕ) “ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਸਜਾਇਆ ਰੱਖਿਆ, / ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਨਾਂ ਵਸਾਇਆ ਰੱਖਿਆ।” (ਖ) “ਰਾਤ ਹਨੇਰੀ ਸੀ, ਤਾਰੇ ਗਿਣਦਾ ਰਿਹਾ, / ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਧਰਦਾ ਰਿਹਾ, / ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, / ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਦੀਵਾ ਬਾਲਦਾ ਰਿਹਾ।” (ਗ) “ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ, / ਹੇਠਾਂ ਲੋਕ ਹਨ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਸ਼ੋਰ ਹੈ, / ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਚੁੱਪ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, / ਜਿੱਥੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੌਂਦੇ।” ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ (ਕ) ਨੂੰ ਰੁਬਾਈ ਕਿਹਾ, ਦੂਜੇ ਨੇ (ਖ) ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਿਹਾ (ਕਿਉਂਕਿ ਚਾਰੇ ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ ਹੈ), ਤੀਜੇ ਨੇ (ਗ) ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਜੱਜਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।
1. ਤਿੰਨੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸੋ ਤੇ ਹਰੇਕ ਲਈ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੱਸੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ।
Read the worked answer
(ਕ) ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਸ਼ੇਅਰ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਇਕਾਈ ਸ਼ੇਅਰ ਹੈ-ਦੋ ਪੰਗਤੀਆਂ। ਦੋਵਾਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਰਦੀਫ਼ “ਰੱਖਿਆ” ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਫ਼ੀਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ (“ਸਜਾਇਆ”/“ਵਸਾਇਆ”)। ਇਹੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
(ਖ) ਰੁਬਾਈ। ਚਾਰ ਪੰਗਤੀਆਂ; ਪਹਿਲੀ, ਦੂਜੀ ਤੇ ਚੌਥੀ ਦਾ ਅੰਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ (“ਰਿਹਾ”), ਤੀਜੀ ਪੰਗਤੀ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਇੱਕ ਹੀ ਭਾਵ-ਰਾਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਤੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਆਸ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ।
(ਗ) ਨਜ਼ਮ। ਕੋਈ ਤੁਕਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਰਦੀਫ਼-ਕਾਫ਼ੀਆ; ਪੰਗਤੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਲੈਅ ਮੁਕਤ ਹਨ; ਭਾਵ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ (ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਯਾਦ)۔ ਤੁਕਾਂਤ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਇੱਥੇ ਕਮੀ ਨਹੀਂ, ਰੂਪ ਦੀ ਚੋਣ ਹੈ।
2. ਜਿਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ (ਖ) ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਦੀ ਦਲੀਲ ਕਿੱਥੇ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ?
Read the worked answer
ਉਸ ਦੀ ਦਲੀਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ-ਤੁਕਾਂਤ-’ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ।
- ਇਕਾਈ ਦਾ ਫ਼ਰਕ-ਗ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਿੱਤੀ ਰਚਨਾ ਚਾਰ ਪੰਗਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਭਾਵ ਹੈ-ਇਹ ਰੁਬਾਈ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੈ।
- ਰਦੀਫ਼ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ-ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕੋ ਰਦੀਫ਼ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੁਕਾਂਤ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਦੀਫ਼ ਨਹੀਂ।
- ਤੀਜੀ ਪੰਗਤੀ-ਰੁਬਾਈ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪੰਗਤੀ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਮੁਕਤ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੀ ਇਸੇ ਰੂਪ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ: ਤੁਕਾਂਤ ਹੋਣਾ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ; ਬਣਤਰ, ਇਕਾਈ ਤੇ ਰਦੀਫ਼ ਤਿੰਨੇ ਵੇਖਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
3. ਜੇ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਮਿਲਵੇਂ ਹੋਣ (ਜਿਵੇਂ ਨਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ), ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰੋਗੇ?
Read the worked answer
ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਇਹ ਰੱਖੋ:
- ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਤਰ-ਕਿੰਨੀਆਂ ਪੰਗਤੀਆਂ, ਕਿਹੜਾ ਤੁਕਾਂਤ-ਨਕਸ਼ਾ (ਜਿਵੇਂ 1,2,4 ਜਾਂ ਦੋ-ਦੋ), ਕੀ ਰਦੀਫ਼ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਫਿਰ ਭਾਵ-ਇਕਾਈ-ਇੱਕ ਹੀ ਭਾਵ ਹੈ ਜਾਂ ਕਈ ਸੁਤੰਤਰ ਟੁਕੜੇ; ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸ਼ੇਅਰ ਆਪਣਾ ਭਾਵ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਰੁਬਾਈ ਤੇ ਨਜ਼ਮ ਇੱਕ ਭਾਵ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
- ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ-ਜਿਸ ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਵੱਧ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਤਰਜੀਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
- ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਹਾਲਤ-ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੱਸੋ ਤੇ ਕਾਰਨ ਲਿਖੋ; ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਂ ਲਿਖਣ ਨਾਲੋਂ ਤਰਕ ਵਾਲਾ ਜਵਾਬ ਬਿਹਤਰ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਤੁਕਾਂਤ ਜਾਂ ਰਦੀਫ਼ ਵਰਤ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਰੂਪ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।