ਵਿਆਕਰਨ: ਸੰਧੀ, ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ, ਅੰਗ, ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਸ਼ੁੱਧੀ
ਸੰਧੀ
ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬਦਲਾਅ ਸੰਧੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ: ਸਵਰ ਸੰਧੀ, ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਧੀ, ਵਿਸਰਗ ਸੰਧੀ।
- ਸਵਰ: ਵਿਦਿਆ + ਆਰਥੀ = ਵਿਦਿਆਰਥੀ (ਆ + ਆ = ਆ)।
- ਸਵਰ: ਸੂਰਜ + ਉਦੈ = ਸੂਰਜੋਦੈ (ਅ + ਉ = ਓ)।
- ਵਿਅੰਜਨ: ਸਤ + ਗੁਰੂ = ਸਤਿਗੁਰੂ।
- ਵਿਸਰਗ: ਨਮਃ + ਤੇ = ਨਮਸਤੇ (ਵਿਸਰਗ ਦਾ ਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ)। ਟਰੈਪ: ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਸ਼ਬਦ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੋ, ਫਿਰ ਮਿਲਾਓ।
ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ
ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਂਵ ਦਾ ਕਾਰਕ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਿਆ ਰੂਪ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕਾਰਕ: ਕਰਤਾ (ਨੇ), ਕਰਮ (ਨੂੰ), ਕਰਣ (ਤੋਂ/ਨਾਲ), ਸੰਪ੍ਰਦਾਨ (ਲਈ), ਅਪਾਦਾਨ (ਤੋਂ), ਸੰਬੰਧ (ਦਾ/ਦੀ/ਦੇ), ਅਧਿਕਰਣ (ਵਿੱਚ), ਸੰਬੋਧਨ (ਹੇ)। ਉਦਾਹਰਨ: “ਮੁੰਡਾ” → ਕਰਤਾ: ਮੁੰਡੇ ਨੇ; ਕਰਮ: ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ; ਸੰਬੰਧ: ਮੁੰਡੇ ਦਾ। “ਕੁੜੀ” → ਕੁੜੀ ਨੇ, ਕੁੜੀ ਨੂੰ, ਕੁੜੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ।
ਅੰਗ
ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਬਣਾਉਟੀ ਹਿੱਸੇ: ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ, ਉਪਸਰਗ, ਪਿਛੇਤਰ (ਪ੍ਰਤਿਅਯ)।
- ਉਪਸਰਗ ਅਰਥ ਬਦਲਦਾ ਹੈ: ਸੁ + ਗੰਧ = ਸੁਗੰਧ; ਅਨ + ਪੜ੍ਹ = ਅਨਪੜ੍ਹ।
- ਪਿਛੇਤਰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਚੰਗਾ + ਆਈ = ਚੰਗਾਈ; ਮਿੱਠਾ + ਪਨ = ਮਿੱਠਾਪਨ। ਟਰੈਪ: ਉਪਸਰਗ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੱਗੇ, ਪਿਛੇਤਰ ਪਿੱਛੇ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।
ਕਿਰਿਆ
- ਸਕਰਮਕ: ਕਰਮ ਮੌਜੂਦ - “ਰਾਮ ਨੇ ਰੋਟੀ ਖਾਧੀ”।
- ਅਕਰਮਕ: ਕਰਮ ਨਹੀਂ - “ਬੱਚਾ ਸੌਂ ਗਿਆ”।
- ਕਾਲ: ਵਰਤਮਾਨ, ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ।
- ਵਾਚ: ਕਰਤਰੀ, ਕਰਮ, ਭਾਵ।
ਵਾਕ-ਸ਼ੁੱਧੀ
ਆਮ ਗਲਤੀਆਂ: ਲਿੰਗ-ਵਚਨ ਦਾ ਮੇਲ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਕਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਾ ਲੋਪ, ਕਾਲ ਦਾ ਮੇਲ ਨਾ ਹੋਣਾ। ਉਦਾਹਰਨ: “ਮੈਂ ਰੋਟੀ ਖਾਧਾ” → “ਮੈਂ ਰੋਟੀ ਖਾਧੀ” (ਰੋਟੀ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ)। “ਉਹਨਾਂ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ” → “ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ” (ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ ‘ਨੇ’)।