अपठित गद्यांशमा उद्धरण र बाह्य ज्ञानको मूल्याङ्कन

प्रश्न १ मा १/२ दिन्छु। पहिलो अंक सही पाठगत प्रमाणका लागि हो - विद्यार्थीले गद्यांशका तीन वाक्य सही स्थानबाट उद्धृत गरेको छ। दोस्रो अंक 'किन' भन्ने कारण आफ्नै शब्दमा बुझाउनका लागि हो; उसले वाक्य टाँस्छ तर कारण-सम्बन्ध जोड्दैन। त्यसैले १ अंक कट्छ।

प्रश्न २ मा ०/२ दिन्छु। अपठित गद्यांशको प्रश्नले गद्यांशमै आधारित उत्तर मागेको हुन्छ। 'जलवायु परिवर्तन' वैज्ञानिक रूपमा सत्य हुन सक्छ, तर गद्यांशमा त्यो कारण उल्लेख छैन। विद्यार्थीले आफ्नो बाह्य ज्ञान थपेको हुनाले पाठगत प्रमाण शून्य हुन्छ। यदि प्रश्नमा 'आफ्नो ज्ञानबाट पनि' भनिएको भए अवस्था फरक पर्थ्यो।

दुवैमा एउटै सिद्धान्त लागू गर्छु: पहिले 'प्रश्नले के मागेको छ' जाँच्ने, त्यसपछि 'उत्तर गद्यांशभित्र छ कि बाहिर' हेर्ने। यसो गर्दा ४० विद्यार्थीको जाँचमा एकरूपता रहन्छ।

म २/३ दिन्छु। ३ अंकलाई यसरी बाँड्छु: २ अंक मुख्य भावको सही सारांश, १ अंक तथ्यात्मक शुद्धता र आफ्नै शब्द। विद्यार्थीको सारांशको ठूलो भाग लेखकको भावसँग मिल्छ, तर एउटा वाक्यले विपरीत अर्थ दिन्छ; त्यसैले शुद्धताको १ अंक जान्छ। पूरै शून्य दिनु अन्याय हुन्छ किनकि सारांशको मुख्य दिशा सही छ।

फिडब्याकमा विपरीत वाक्यलाई रेखाङ्कन गरेर लेख्छु: 'यो वाक्य गद्यांशको कुन वाक्यसँग बाझिन्छ? मूल वाक्य खोजेर त्यसको अर्थ आफ्नै शब्दमा फेरि लेख।' साथै विद्यार्थीलाई सारांश लेख्नुअघि प्रत्येक अनुच्छेदको मुख्य वाक्य छान्न र त्यसपछि मात्र आफ्नै भाषामा लेख्न सिकाउँछु। यसो गर्दा उद्धरण-टाँसो र गलत निष्कर्ष दुवै घट्छ।

देखिने मुख्य कमजोरी दुईवटा छन्। पहिलो, विद्यार्थी पाठ पढेर बुझ्नुभन्दा वाक्य सार्ने काम गर्छ; आफ्नै शब्दमा भन्ने अभ्यास कमजोर छ। दोस्रो, प्रश्नको सीमा नबुझी बाह्य ज्ञान हाल्ने बानी छ; 'गद्यांशका आधारमा' भन्ने वाक्यांशलाई उसले महत्त्व दिँदैन।

उपाय १: 'प्रमाण खोज - आफ्नै शब्दमा भन - निष्कर्ष जोड' भन्ने तीन चरणको अभ्यास दिन्छु। प्रत्येक उत्तरमा विद्यार्थीले पहिले गद्यांशको सम्बन्धित वाक्यलाई रेखाङ्कन गर्ने, त्यसपछि त्यसलाई नहेरी आफ्नै भाषामा लेख्ने।

उपाय २: प्रश्नका आदेशात्मक शब्द ('उल्लेख गर', 'कारण लेख', 'आफ्नै शब्दमा', 'गद्यांशका आधारमा') छुट्याउने अभ्यास गराउँछु। साथै नमुना उत्तर र रुब्रिक देखाएर कुन वाक्यले कति अंक पाउँछ भनेर विद्यार्थी आफैले मूल्याङ्कन गर्ने गतिविधि गराउँछु।