अपठित पद्यांशमा अलङ्कार र रसको आंशिक अंक

म ०/२ दिन्छु। कारण, प्रश्नले अलङ्कारको नाम मागेको छ र विद्यार्थीले 'रूपक' लेखेको छ, जुन गलत हो। पङ्क्तिमा 'जस्तै' छ; यो उपमाको स्पष्ट सूचक हो। रूपक हुन 'नदी आमा हो' जस्तो प्रत्यक्ष अभेद हुनुपर्थ्यो। विद्यार्थीको तर्क 'नदीलाई आमा भनिएको छ' ले उपमा र रूपकबीचको भेद नबुझेको देखाउँछ।

यदि विद्यार्थीले 'उपमा' लेखेर 'जस्तै' उद्धृत नगरेको भए १ अंक दिन्थें; नाम सही तर प्रमाण अपुरो। यहाँ नाम नै गलत छ, त्यसैले आंशिक अंक दिनुभन्दा फिडब्याक दिनु उपयुक्त हुन्छ। १८/४० विद्यार्थीले यही गल्ती गरेको हुनाले म अंक बढाएर समस्या छोप्दिनँ; बरु कक्षामा पुनःपाठ गर्छु।

'वीर' लाई पूरा ३ अंक दिन्नँ; १/३ दिन्छु। वीर रसको स्थायी भाव उत्साह हो र त्यसका लागि युद्ध, प्रतिज्ञा, वीरता जस्ता प्रबल सङ्केत चाहिन्छ। यहाँ खडेरीसँग लड्ने कुरा छ, तर कविताको केन्द्रीय भाव 'सुक्खा खेत' र 'आशा जगाउँछे' भन्ने पङ्क्तिमा करुणात्मक आशा हो। विद्यार्थीले पङ्क्तिबाट आधार दिएको छ, त्यसैले प्रयासको १ अंक दिन्छु; करुण रसको पहिचान र व्याख्या नभएकोले बाँकी २ अंक दिन्नँ।

यदि उत्तरकुञ्जीले वैकल्पिक रसलाई अनुमति दिएको भए पनि विद्यार्थीले 'करुण' किन होइन भनेर खण्डन गर्नुपर्थ्यो। यहाँ त्यो छैन। म यही मापदण्ड सबैलाई लगाउँछु, जसले गर्दा 'लामो लेखेको' भरमा अंक बढ्ने समस्या रहँदैन।

१८/४० विद्यार्थीले उपमा र रूपक छुट्याउन नसक्नुले परिभाषा रटे पनि प्रयोग गर्न नसकेको संकेत गर्छ। उनीहरू 'आमा' शब्द देख्नासाथ रूपक भन्छन्; 'जस्तै, झैँ, सरि' जस्ता तुलनासूचक शब्दलाई बेवास्ता गर्छन्।

व्यवहारिक उपाय: दुई नजिकका वाक्य राखेर तुलना गराउँछु - 'नदी आमा जस्तै बग्छे' र 'नदी आमा हो'। विद्यार्थीलाई पहिलोमा तुलना-सूचक शब्द रेखाङ्कन गर्न लगाउँछु, दोस्रोमा त्यस्तो शब्द छ कि छैन सोध्छु। त्यसपछि दुवैको अर्थमा के फरक पर्छ भनेर छलफल गराउँछु। अन्तमा विद्यार्थी आफैले उपमालाई रूपकमा र रूपकलाई उपमामा बदलेर अर्थ परिवर्तन लेख्छन्। यसो गर्दा पहिचान होइन, भेद बुझ्ने सिकाइ हुन्छ।