संधि नामको मूल्याङ्कनमा व्यापक र विशिष्ट उत्तर

मेरो रुब्रिक: १ अंक दुवै शब्दको सही विच्छेद, १ अंक दुवैको सही विशिष्ट संधि-नाम।

विद्यार्थी	विच्छेद	नाम	जम्मा
A	१	०	१/२
B	१	० (व्यापक)	१/२
C	१	०.५	१.५/२

A का दुवै विच्छेद सही छन्, तर नाम दुवै गलत छन् - दीर्घ र गुण ठाउँ-ठाउँमा फेरिएका छन्। B ले 'स्वर संधि' लेख्यो; यो गलत होइन, तर प्रश्नले विशिष्ट नाम मागेको छ। 'स्वर संधि' भनेर दीर्घ, गुण, वृद्धि सबैलाई जनाउन सकिन्छ, त्यसैले यसलाई पूरा अंक दिँदिनँ। C ले एउटा नाम सही (गुण) र एउटा गलत (दीर्घ) लेख्यो; नामको आधा अंक पाउँछ।

यदि आधा अंक दिने प्रावधान छैन भने पनि C लाई A सरह १ दिनु हुँदैन; प्रश्नपत्रमा ०.५ अंकको व्यवस्था गरेर भए पनि आंशिक ज्ञानको उचित सम्मान गर्नुपर्छ।

'स्वर संधि' लाई पूरा अंक दिँदा नतिजा बढ्छ, तर परीक्षणको उद्देश्य कमजोर हुन्छ। प्रश्नले 'संधिको नाम' भनेर गुण, दीर्घ, वृद्धि, यण्, अयादि छुट्याउन खोजेको हो। यदि व्यापक वर्गीकरणलाई नै पूरा अंक दिइयो भने विशिष्ट नियम जान्ने र नजान्ने विद्यार्थीबीच भेद रहँदैन; २०/३५ ले नाम मिलाउन नसकेको तथ्य पनि लुक्छ।

तर 'स्वर संधि' गलत पनि होइन। त्यसैले म नामको १ अंकमा ०.५ दिन्छु र लेख्छु: 'तिमीले संधिको ठूलो वर्ग चिनेको छस्, तर यहाँ गुण वा दीर्घ भनी विशिष्ट नाम चाहिन्छ।' यसो गर्दा विद्यार्थीले केही अंक पाउँछ, तर सुधार्ने स्पष्ट सन्देश पनि पाउँछ। सबै ३५ जनालाई एउटै मापदण्ड लगाउँछु, जसले गर्दा अनियमित अंक वितरण रोकिन्छ।

कारण स्पष्ट छ: विद्यार्थी विच्छेद गर्न सक्छन्, तर स्वरको जोडाइको नियम बुझेका छैनन्। उनीहरूले 'सूर्योदय' मा ओ देख्छन् र त्यसलाई दीर्घ भनिदिन्छन्; 'विद्यार्थी' मा आ देखेर गुण भनिदिन्छन्। अर्थात् अन्तिम अक्षर हेरेर नाम अनुमान गर्छन्, सुरुका दुई स्वर के थिए भन्ने हेर्दैनन्।

रणनीति: स्वर-जोडाइ तालिका र व्युत्पत्ति अभ्यास। अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ को जोडाइबाट के बन्छ भनेर सानो तालिका दिन्छु। त्यसपछि विद्यार्थीलाई संधि गरिएको शब्द दिएर पहिले विच्छेद, त्यसपछि 'कुन स्वर + कुन स्वर' भनेर लेखाउँछु, अनि मात्र नाम लेखाउँछु। उदाहरण: सूर्योदय → अ + उ = ओ → गुण; विद्यार्थी → आ + अ = आ → दीर्घ। हरेक हप्ता ५ मिनेटको मिश्रित क्विज र गल्ती-विश्लेषण गराउँछु।