अपठित पद्यांश: भाव, अलंकार र रस पहिचान
अपठित पद्यांशमा नयाँ कवितांश दिइएर त्यसको केन्द्रीय भाव, वक्ता, बिम्ब, अलंकार, रस र शीर्षकबारे प्रश्न सोधिन्छ। यसले कविताको सतही अर्थ मात्र होइन, लाक्षणिक अर्थ पढ्ने क्षमता पनि जाँच्छ।
पहिचानका सूत्र
- पद्यांशलाई लय मिलाएर दुई पटक पढ्नुहोस्; प्रत्येक पङ्क्तिको मुख्य क्रिया र विशेषण चिन्नुहोस्।
- वक्ता को हो? कवि आफैँ, पात्र वा प्रतीक? यो स्पष्ट नभएसम्म 'कवि' भनेर अनुमान नगर्नुहोस्।
- उपमा पहिचानका लागि 'जस्तो, झैँ, सरि' जस्ता वाचक शब्द खोज्नुहोस्; ती नभई सीधा अभेद भए रूपक हुन्छ।
- रस लेख्दा स्थायीभाव पनि लेख्नुहोस्; देशप्रेमको भावलाई वीर रसको उत्साह स्थायीभावसँग जोड्न सकिन्छ।
कार्यविधि उदाहरण
कवितांश: 'जिन्दगी यो नदी हो, बग्दै जाने बाटो छैन।' प्रश्न: अलंकार के हो? उत्तर: रूपक। कारण: जिन्दगीलाई नदी 'हो' भनेर सीधै अभेद गरिएको छ; 'जस्तो' वा 'झैँ' वाचक छैन। यदि 'जिन्दगी नदी जस्तो' हुन्थ्यो भने उपमा हुन्थ्यो। भाव: जीवन निरन्तर बग्ने र बदलिने प्रक्रिया हो।
अंक गुमाउने पासा
- 'जस्तो' नभए पनि उपमा लेख्नु।
- प्रतीकलाई रूपक र रूपकलाई प्रतीक भन्नु।
- रसको नाम मात्र लेखेर स्थायीभाव र भाव पुष्टि नगर्नु।
- पद्यांशको पुनर्कथन गरेर व्याख्या नगर्नु।