पठित गद्य: सन्दर्भ, भावार्थ र दीर्घ उत्तर
पठित गद्यमा पाठ्यपुस्तकका गद्य पाठको सन्दर्भसहित व्याख्या, छोटो उत्तर, पात्र-चरित्र, शीर्षकको सार्थकता र लेखकको सन्देशबारे प्रश्न आउँछन्। यसले पाठको सतही स्मरण होइन, विचार-विश्लेषण जाँच्छ।
उत्तरको ढाँचा
- व्याख्या: प्रसंग (पाठको नाम, पात्र/परिस्थिति) + भावार्थ (वाक्यको सरल अर्थ) + सन्देश (लेखकको मनसाय)।
- छोटो उत्तर: प्रश्नको मुख्य शब्द दोहोर्याएर एक-दुई वाक्यमा सीधा उत्तर; उदाहरण चाहिए मात्र थप्नुहोस्।
- दीर्घ उत्तर: भूमिका, दुई-तीन तर्क वा घटना, पाठको प्रमाण, निष्कर्ष।
- पात्र-चरित्र लेख्दा स्वभाव, कार्य, सङ्घर्ष र पाठमा उनको भूमिका जोड्नुहोस्।
कार्यविधि उदाहरण
वाक्य: 'मानिस आफ्नो कर्मले ठूलो हुन्छ, जन्मले होइन।' व्याख्या गर्नुहोस्। पहिले प्रसंग: यो वाक्यमा कर्मको महिमा बताइएको छ। भावार्थ: मानिसको ठूलोपन उसको जात, परिवार वा जन्मसिद्ध स्थितिले नभई असल कर्मले निर्धारण गर्छ। सन्देश: व्यक्तिले आफ्नो कर्ममा ध्यान दिनुपर्छ। यसरी तीन तह मिलाउँदा उत्तर पूर्ण हुन्छ; केवल 'कर्म ठूलो हुन्छ' भन्नु अपूर्ण हुन्छ।
अंक गुमाउने पासा
- व्याख्यामा प्रसंग नलेख्नु वा पाठको नाम गलत लेख्नु।
- दीर्घ उत्तरमा कथावस्तु मात्र दोहोर्याउनु, विश्लेषण नगर्नु।
- पात्रको नाम फेर्नु वा दुई पात्रको भूमिका मिसाउनु।
- शीर्षकको सार्थकता प्रमाणबिना 'राम्रो छ' भनेर टुङ्ग्याउनु।