पठित पद्य: व्याख्या, रस र अलंकार
पठित पद्यमा पाठ्यपुस्तकका कविताको व्याख्या, केन्द्रीय भाव, रस, अलंकार, शीर्षक र कविको सन्देश सोधिन्छ। यसले कविताको भाव-सौन्दर्य र शब्द-शक्ति दुवै बुझेको छ कि छैन भन्ने जाँच्छ।
व्याख्याको तह
- प्रसंग: कविताको शीर्षक, वक्ता र सन्दर्भ।
- भावार्थ: पङ्क्तिको सरल अर्थ; लाक्षणिक शब्दको सङ्केत खोल्नुहोस्।
- काव्य-सौन्दर्य: अलंकार, बिम्ब, लय र शब्द-चयन।
- सन्देश: कविले पाठकसम्म पुर्याउन खोजेको भाव।
रस र अलंकार
रस लेख्दा स्थायीभावसँगै लेख्नुहोस्। उपमामा उपमेय, उपमान र वाचक शब्द हुन्छन्; रूपकमा उपमेय र उपमान अभिन्न बनाइन्छ। श्लेष, अनुप्रास र यमक जस्ता शब्दालंकार पङ्क्तिको ध्वनि-पुनरावृत्तिबाट चिनिन्छन्।
कार्यविधि उदाहरण
पङ्क्ति: 'मेरो देशको माटो सुन जस्तै पवित्र छ।' प्रश्न: अलंकार के हो? उत्तर: उपमा। कारण: माटो उपमेय, सुन उपमान र 'जस्तै' वाचक शब्द हो। भाव: देशको माटोप्रति श्रद्धा। यसलाई देशप्रेमको भाव भनिन्छ; वीर रसको उत्साह स्थायीभावसँग जोडेर व्याख्या गर्न सकिन्छ। यदि 'माटो नै सुन हो' भनिएको भए रूपक हुन्थ्यो।
अंक गुमाउने पासा
- रसको नाम मात्र लेखेर स्थायीभाव नदेखाउनु।
- उपमा र रूपकको भेद नगर्नु।
- कविताको पुनर्कथनलाई व्याख्या ठान्नु।
- शब्दालंकार र अर्थालंकार मिसाउनु।