व्याकरण: सन्धि, समास, कारक, उपसर्ग, प्रत्यय र वाच्य
व्याकरणमा शब्द-रचना र वाक्य-रचनाका नियम सोधिन्छन्: सन्धि, समास, कारक, उपसर्ग, प्रत्यय र वाच्य। प्रश्न प्रायः 'सन्धि गर्नुहोस्', 'समासको नाम लेख्नुहोस्', 'कारक चिन्नुहोस्' र 'वाच्य परिवर्तन गर्नुहोस्' रूपमा आउँछ।
मुख्य नियम
- सन्धि: दुई वर्ण जोडिँदा हुने परिवर्तन। स्वर, व्यञ्जन र विसर्ग सन्धि मुख्य हुन्।
- समास: दुई वा बढी शब्द मिलेर एक पद बन्ने प्रक्रिया; तत्पुरुष, कर्मधारय, द्वन्द्व, द्विगु, बहुव्रीहि र अव्ययीभाव।
- कारक: क्रियासँग सम्बन्ध देखाउने व्याकरणिक भूमिका; कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, सम्बन्ध र अधिकरण।
- उपसर्ग: शब्दको अगाडि जोडिएर अर्थ बदल्ने तत्त्व; प्र, वि, अन्, नि आदि।
- प्रत्यय: शब्दको पछाडि जोडिएर नयाँ शब्द बनाउने तत्त्व; कृत् र तद्धित।
- वाच्य: कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य र भाववाच्य।
कार्यविधि उदाहरण
'विद्या + आलय' को सन्धि गर्नुहोस्। विद्या अन्त्यमा 'आ' छ र आलय सुरुमा 'आ' छ; आ + आ = आ हुन्छ। त्यसैले 'विद्यालय' बन्छ। यो दीर्घ स्वर सन्धि हो। अब 'राजपुत्र' पद्छु: यसको विग्रह 'राजाको पुत्र' हुन्छ; पहिलो पद प्रधान र दोस्रो पदले सम्बन्ध देखाउँछ, त्यसैले षष्ठी तत्पुरुष समास हो।
अंक गुमाउने पासा
- सन्धि र समासलाई एउटै ठान्नु।
- कारक विभक्ति मात्र हेरेर अर्थ नबुझ्नु; 'ले' सधैँ कर्ता नहुन सक्छ।
- उपसर्ग र प्रत्ययको स्थान उल्टाउनु।
- वाच्य बदल्दा क्रियारूप र कर्ता-चिह्न मिलाउन नसक्नु।