कविताको अलंकार र रससम्बन्धी आंशिक सत्यता
तपाईं कविता खण्डको ४ अंकको 'कविता पढेर मूल भाव र प्रयुक्त अलंकार लेख्नुहोस्' प्रश्न जाँच्दै हुनुहुन्छ। कक्षामा यो चार हरफको अभ्यास कविता पढाइएको थियो: 'हिमाल झैँ अडिग बन, नदी झैँ बगी जा, / आँधीमा पनि दीप बन, अन्धकारमा ज्योति जगा। / ढुङ्गा छैन साथी यहाँ, फूलै फूलको बगैंचा, / काँडा टेकेर हिँड्नेलाई पाउँछ सफलताको साँचा।' एक विद्यार्थीले लेखेको छ: 'मूल भाव: सफलता पाउन काँडा टेक्नुपर्छ। अलंकार: पहिलो हरफमा रूपक छ, किनकि हिमालसँग तुलना गरिएको छ। कविताको रस करुण हो, किनकि काँडाले दुःख दिन्छ।' उसले 'झैँ' शब्दलाई अलंकारको सङ्केत मानेको छैन। ३२ जनाको कक्षामा १९ जनाले यही उत्तर दोहोर्याएका छन्। प्रश्नको पूर्णाङ्क ४: भाव २, अलंकार १, प्रमाण १। तपाईंसँग १० मिनेटको पुनःशिक्षण समय छ।
1. विद्यार्थीले पहिलो हरफमा 'रूपक' भनेको ठीक हो? कविताका दुई हरफलाई प्रमाण बनाएर स्पष्ट पार्नुहोस्।
Read the worked answer
ठीक होइन। 'हिमाल झैँ अडिग' मा 'झैँ' वाचक छ; उपमेय मानिस/पाठक, उपमान हिमाल, साधारण धर्म अडिगता - त्यसैले त्यो उपमा हो। रूपक भन्न 'झैँ' हटाएर 'हिमाल नै अडिग बन' जस्तो अभेद आरोप चाहिन्थ्यो। तर दोस्रो हरफको 'आँधीमा पनि दीप बन' मा 'बन' द्वारा सिधै दीपको गुण आरोपित भएकाले त्यसलाई रूपक/रूपकात्मक अभिव्यक्ति भन्न सकिन्छ। त्यसैले विद्यार्थीको निष्कर्ष आंशिक मात्र सही हो: पहिलो हरफको लेबल गलत, दोस्रोको आधार ठीक।
2. रसको दाबीबारे निर्णय गर्नुहोस्: 'करुण' भन्नु उपयुक्त छ? वैकल्पिक रस भए नाम दिनुहोस्।
Read the worked answer
करुण रसका लागि सहृदयमा शोक/दया प्रधान हुनुपर्छ; यहाँ काँडा दुःखको प्रतीक होइन, बाधा पार गर्ने प्रेरणाको प्रतीक हो। 'अडिग बन', 'बगी जा', 'ज्योति जगा', 'सफलताको साँचा' - यी उत्साह/वीर भावतिर धकेल्छन्। त्यसैले 'करुण' अस्वीकार; 'वीर' वा 'उत्साह' रस/भाव स्वीकार गर्न सकिन्छ। यदि विद्यार्थीले 'काँडा' शब्दको शाब्दिक अर्थमा अडेर करुण भन्यो भने उसलाई प्रतीक र शब्दार्थ छुट्याउन सिकाउनुपर्छ।
3. १९/३२ विद्यार्थीले दोहोर्याएको गल्तीका आधारमा १० मिनेटको पुनःशिक्षण योजना बनाउनुहोस्; कम्तीमा दुई ठोस गतिविधि र एउटा छिटो जाँच राख्नुहोस्।
Read the worked answer
१) बोर्डमा 'झैँ/जस्तो' भएको र नभएको वाक्य जोडीमा राखेर विद्यार्थीलाई लेबल गर्न लगाउँछु: 'हिमाल झैँ अडिग' (उपमा) र 'ऊ हिमाल नै हो' (रूपक)।
२) 'काँडा' लाई शाब्दिक दुःख होइन, बाधाको प्रतीकका रूपमा पुनःपठन गराएर कविताको समग्र स्वर उत्साह/वीर हो कि करुण हो भनेर दुई समूहमा बहस गराउँछु।
३) ३ मिनेटको निकास टिकट: एक नयाँ चार हरफको कविता दिएर 'एउटा उपमा, एउटा रूपक र मूल भाव एक वाक्यमा' लेख्न लगाउँछु; ८०% सही भए मात्र अर्को कवितामा जान्छु।