व्याकरणको रूपान्तरणमा गल्तीको प्रकार छुट्याउने
तपाईं कक्षा १० को व्याकरणको ८ अंकको 'रूपान्तरण र शुद्धीकरण' खण्ड जाँच्दै हुनुहुन्छ। चार प्रश्न छन्, प्रत्येक २ अंक: (क) 'सूर्य + उदय' को संधि, (ख) 'नीलो कमल' को समास, (ग) 'रामले भात खायो' मा 'रामले' को कारक र विभक्ति, (घ) 'मैले पत्र लेखें' को कर्मवाच्य। एक विद्यार्थीले लेखेको छ: (क) सूर्यउदय, (ख) नीलोकमल, (ग) कर्म कारक, (घ) पत्र मैले लेखियो। उसले संधिको 'अ + उ = ओ' नियम चिनेको छैन; समासमा विशेषण र विशेष्यको क्रम बिगारेको छ; कारकमा कर्ता र कर्म छुट्याएको छैन; वाच्यमा कर्तालाई 'मैले' नै राखेको छ। उसले कुनै पनि उत्तरमा नियम वा उदाहरण लेखेको छैन। कक्षाको औसत ५.२ अंक छ; यो उत्तर १ अंकमा रोकिएको छ। विद्यार्थीले पुनःपरीक्षा मागेको छ र तपाईंसँग २ मिनेट छ।
1. प्रत्येक उपप्रश्नमा अंक दिनुहोस् र गल्तीको प्रकार (संधि/समास/कारक/वाच्य) छुट्याउनुहोस्।
Read the worked answer
(क) ०/२ - सही 'सूर्योदय'; गुण संधि (अ+उ=ओ); विद्यार्थीले संधि नै नगरी पद जोडेको छ।
(ख) ०/२ - सही 'नीलकमल'; कर्मधारय समास; 'नीलो' विशेषणको अन्त्य 'ो' हटाएर विशेष्यसँग जोड्नुपर्छ; 'नीलोकमल' अशुद्ध।
(ग) १/२ - 'रामले' कर्ता कारक हो, विभक्ति चिह्न 'ले'; उसले कर्म भनेकाले कारक चिन्न सकेन, तर 'ले' भन्ने विभक्ति चिह्न उत्तरमा नै छैन; त्यसैले आधा अंक मात्र।
(घ) ०/२ - सही 'मबाट पत्र लेखियो'; कर्मवाच्यमा कर्ता 'बाट/द्वारा' मा जान्छ र क्रिया 'लेखियो' हुन्छ; 'पत्र मैले लेखियो' मा कर्ता यथावत् छ। जम्मा १/८; विद्यार्थीको पुनःपरीक्षा दाबी यही अंकका आधारमा खारेज हुन्छ।
2. विद्यार्थीको मुख्य समस्या 'नियम नचिन्नु' हो कि 'प्रयोग नगर्नु' हो? दुई प्रमाणसहित निर्णय गर्नुहोस्।
Read the worked answer
मुख्य समस्या नियमको अभाव र प्रयोगको दुर्वलता दुवै हो, तर यहाँ प्रयोगको दुर्वलता बढी देखिन्छ: (क) मा 'अ+उ=ओ' नियम थाहा नभए पनि 'सूर्योदय' शब्द उच्चारणबाट अनुमान गर्न सक्थ्यो, तर उसले कुनै संधि नगरी पद जोड्यो - यो प्रयोगको गल्ती। (ग) मा 'रामले' लाई कर्म भन्नु नियमको भ्रम हो, किनभने कर्ता चिन्ने सामान्य प्रश्न 'कसले?' सोध्दा 'राम' आउँछ; त्यसैले यो नियमको पनि हो। (घ) मा कर्मवाच्यको सूत्र 'कर्ता + बाट/द्वारा + कर्म + क्रिया' थाहा नभएको देखिन्छ। निष्कर्ष: पहिले नियमको सूत्र छोटो चार्टमा दिन्छु, त्यसपछि उही वाक्यमा प्रयोग गराउँछु; दुईमध्ये कुनै एउटा मात्र सुधारेर पुनःपरीक्षा दिन्छु।
3. २ मिनेटको पुनःशिक्षणमा कुन दुई नियम सिकाउनुहुन्छ र किन? एउटा छिटो जाँच प्रश्न पनि दिनुहोस्।
Read the worked answer
पहिले कर्मवाच्यको सूत्र र कर्ता-कारकको 'कसले?' परीक्षण सिकाउँछु, किनभने यी दुईले (ग) र (घ) मा तुरुन्त सुधार देखाउँछन् र अन्य वाक्यमा पनि दोहोरिने गल्ती हुन्। संधि र समास घरको कामका रूपमा दिन्छु। छिटो जाँच: 'शिक्षकले पाठ पढाए' लाई कर्मवाच्यमा बदल र 'शिक्षकले' को कारक भन। अपेक्षित: 'शिक्षकबाट पाठ पढाइयो', कर्ता कारक।