कविता (Poetry)
कविता खण्डले कविताको मुख्य भाव, रस र भाव, अलंकार, कवि-सन्देश र सौन्दर्य-बोध (appreciation) सोध्छ। उत्तरमा कविताको पङ्क्ति उद्धृत गरी तत्त्व देखाउनु पर्छ; केवल भावार्थ लेख्दा अंक कट्छ।
मूल बिन्दु
- रस: करुण, वीर, शृङ्गार, हास्य, रौद्र, भयानक, बीभत्स, अद्भुत, शान्त। स्थायी भाव रस बन्छ।
- अलंकार: उपमा (झैँ, सरि), रूपक (X Y हो), उत्प्रेक्षा (मनौ), अनुप्रास (एकाक्षर आवृत्ति), यमक, श्लेष, अतिशयोक्ति, मानवीकरण।
- सन्देश: कविले के भन्न खोजेको हो, त्यो एक वाक्यमा; उपदेश होइन।
रस पहिचान गर्दा कविताको स्थायी भाव खोज्नु: वियोगको पीडा करुण, युद्धको उत्साह वीर, प्रेमको मिलन शृङ्गार। भावलाई कविताको पङ्क्तिले पुष्टि गर्नुपर्छ। अलंकार दुई किसिमका हुन्छन्: शब्दालंकार (अनुप्रास, यमक) र अर्थालंकार (उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा)।
कार्य-विधि
पङ्क्ति: 'ताराहरू आँखा झैँ चम्किरे।' प्रश्न: अलंकार के हो? 'झैँ' उपमा-वाचक हो, तारा र आँखाको तुलना गरिएको छ, त्यसैले उपमा अलंकार। यदि पङ्क्ति 'ताराहरू आँखा हुन्' हुन्थ्यो भने रूपक हुन्थ्यो, किन कि त्यहाँ आरोप सिधा छ। उत्तरमा अलंकारको नाम, पङ्क्ति र कारण तीनै लेख्नु।
Trap
- रसको नाम मात्र लेख्ने, भाव नदेखाउने।
- अलंकारको नाम मात्र लेख्ने, पङ्क्ति नउद्धृत गर्ने।
- रूपक र उपमा एउटै ठान्नु।
- कविताको अनुवाद मात्र गर्नु, मुख्य भाव नलेख्नु।
- कवि-सन्देश र पात्रको सन्देश एउटै ठान्नु।