VMBO GL/TL Biologie cheat sheet

Vergroting = vergroting oculair × vergroting objectief; objectief 40× met oculair 10× geeft een totale vergroting van 400×.

Onafhankelijke variabele is wat de onderzoeker zelf instelt; afhankelijke variabele is wat je meet; constante factoren houd je tijdens de proef gelijk.

Een controleproef is een groep zonder behandeling (of met placebo); alleen door vergelijking met die groep mag je het effect aan de behandeling toeschrijven.

In een grafiek staat de onafhankelijke variabele op de x-as en de afhankelijke variabele op de y-as; losse metingen krijgen losse punten, een doorlopend proces een vloeiende lijn.

Preparaat maken: object op het glaasje, dekglasje onder een hoek van ongeveer 45° laten zakken zodat luchtbellen worden voorkomen.

Determineren gebeurt met een determineertabel: je kiest steeds een kenmerk met twee mogelijkheden en werkt zo stap voor stap naar de soort.

Bij een meetserie bereken je het gemiddelde en noteer je de hoogste en laagste waarde; één meting is nooit voldoende bewijs.

De conclusie bevat alleen wat de resultaten aantonen; verklaringen en twijfels horen in de discussie.

Fotosynthese: koolstofdioxide + water + lichtenergie → glucose + zuurstof, uitgevoerd in de bladgroenkorrels met behulp van bladgroen (chlorofyl).

Verbranding in planten: glucose + zuurstof → koolstofdioxide + water + energie; dit gebeurt dag en nacht in alle levende cellen.

Wortelharen nemen water en mineralen op; water gaat omhoog via xyleem (houtvaten), glucose en andere assimilatieproducten gaan via floëem (bastvaten).

Huidmondjes regelen de gaswisseling: ze gaan open bij licht en voldoende water, en sluiten bij duisternis of droogte om waterverlies te beperken.

Plantencelkenmerken: celwand van cellulose, grote vacuole en bladgroenkorrels; een diercel heeft geen celwand en geen bladgroenkorrels.

Bestuiving is het landen van stuifmeel op de stempel; bevruchting is de versmelting van de kern uit de stuifmeelbuis met de eicelkern in het zaadbeginsel.

Na bevruchting wordt het zaadbeginsel een zaad en het vruchtbeginsel een vrucht; kelk, kroon, meeldraden en stempel verschrompelen.

Glucose wordt omgezet in zetmeel voor opslag (bijvoorbeeld in aardappelknol) of in cellulose voor de opbouw van de celwand.

Gewervelden zijn vissen, amfibieën, reptielen, vogels en zoogdieren; ze hebben een inwendig skelet met een wervelkolom.

Vissen ademen met kieuwen, zijn koudbloedig en zetten eieren af in water; amfibieën hebben longen plus huidademhaling en leggen eieren in water.

Reptielen hebben longen, een droge geschubde huid en eieren met leerachtige schaal op het land; vogels hebben longen met luchtzakken, veren en zijn warmbloedig.

Zoogdieren hebben longen en haren, zijn warmbloedig en brengen levende jongen ter wereld die ze met melk zogen.

Insecten hebben drie potenparen, twee antennes en een lichaam in kop, borststuk en achterlijf; spinachtigen hebben vier potenparen en geen antennes.

Ademhalingsorganen bij ongewervelden: tracheeën bij insecten, kieuwen bij vissen en kreeften, huid bij de regenworm, boeklongen bij spinnen.

Symmetrie: tweezijdig symmetrisch bij onder andere mens en insect, radiaal symmetrisch bij kwal en zeester.

Een uitwendig skelet (schelp, pantser, exoskelet) moet worden verveld voordat het dier kan groeien.

Vertering: koolhydraten starten in de mond met amylase, eiwitten in de maag met maagzuur en pepsine, vetten in de twaalfvingerige darm met gal en lipase.

De dunne darm neemt voedingsstoffen op via darmvlokken; de dikke darm onttrekt vooral water en zouten aan de resten.

Rode bloedcellen vervoeren zuurstof via hemoglobine, witte bloedcellen verdedigen het lichaam, bloedplaatjes zorgen voor bloedstolling.

Dubbele bloedsomloop: de rechterkant van het hart pompt zuurstofarm bloed naar de longen, de linkerkant pompt zuurstofrijk bloed naar het lichaam.

Inademen ontstaat door samentrekken van tussenribspieren en middenrif; gaswisseling vindt plaats in de longblaasjes via diffusie.

De nieren filteren het bloed in nefronen; door terugresorptie van water en glucose ontstaat urine met de afvalstoffen.

Insuline verlaagt de glucoseconcentratie in het bloed, glucagon verhoogt die; adrenaline verhoogt hartslag, ademfrequentie en glucoseafgifte.

Zenuwbaan: prikkel → receptor → zenuwcel → ruggenmerg en hersenen → effector (spier of klier); een reflex verloopt via het ruggenmerg.

Voortplanting: zaadcellen ontstaan in de zaadballen, eicellen in de eierstokken; bevruchting gebeurt in de eileider, innesteling in het baarmoederslijmvlies.

Voedselketen: producent (plant) → consument eerste orde (planteneter) → consument tweede orde (vleeseter) → reducent (bacterie of schimmel); de pijl wijst naar de eter.

Een voedselweb bevat alle voedselketens van een ecosysteem; hetzelfde dier kan in verschillende ketens op verschillende niveaus staan.

Piramide van aantallen: producenten onderaan, naar boven toe steeds minder organismen; een piramide van biomassa laat hetzelfde patroon in gewicht zien.

Per stap in een voedselketen gaat ongeveer 90% van de energie verloren als warmte, waardoor er weinig toppredatoren kunnen leven.

Biotische factoren zijn invloeden van andere organismen (voedsel, concurrentie, ziekte); abiotische factoren zijn temperatuur, licht, water, bodem en zuurgraad.

De populatiegrootte wordt begrensd door de draagkracht van het milieu; bij overschrijding volgen sterfte, emigratie of minder voortplanting.

Koolstofkringloop: fotosynthese legt koolstofdioxide vast in glucose, verbranding en afbraak door reducenten geven koolstofdioxide weer vrij.

Symbiose: mutualisme (beide soorten voordeel), commensalisme (een voordeel, ander geen nadeel), parasitisme (een voordeel, ander nadeel).

Genotype is de combinatie van allelen voor een eigenschap; fenotype is de waarneembare eigenschap en komt tot stand door genotype plus invloed van het milieu.

Een dominant allel (A) geeft het kenmerk al bij AA en Aa; een recessief allel (a) geeft het kenmerk alleen bij aa.

Kruisingsschema: zet de allelen van de ouders boven en naast de vakjes, vul de vakjes en tel de verhoudingen onder de nakomelingen.

De mens heeft 46 chromosomen in 23 paren; geslachtschromosomen XX geven een vrouw, XY een man, en de zaadcel bepaalt dus het geslacht van het kind.

Mitose geeft dochtercellen met 46 chromosomen; meiose geeft geslachtscellen met 23 chromosomen en nieuwe combinaties van allelen.

Een mutatie is een verandering in het DNA; in een geslachtscel kan zij worden doorgegeven, in een lichaamscel niet.

Erfelijke ziekten kunnen dominant overerven (ziekte van Huntington) of recessief (cystic fibrosis); een heterozygote drager is zelf niet ziek.

Hoe meer overeenkomst in DNA, hoe nauwer verwant; DNA-onderzoek kan verwantschap en vaderschap aantonen.

Variatie binnen een populatie ontstaat door mutaties en geslachtelijke voortplanting en is de grondstof voor evolutie.

Natuurlijke selectie: individuen met gunstige eigenschappen overleven vaker en planten zich vaker voort, waardoor die eigenschappen in de populatie toenemen.

Een adaptatie is een erfelijke eigenschap die de overlevings- en voortplantingskans in een bepaalde omgeving vergroot.

Fossielen zijn overblijfselen of afdrukken van vroegere organismen en geven informatie over de volgorde waarin soorten zijn ontstaan.

Hoe dieper een fossiel in de aardlagen ligt, hoe ouder het meestal is; de ouderdom kan met radioactieve isotopen worden bepaald.

Rudimentaire organen, zoals de blindedarm bij de mens of bekkenbotten bij walvissen, wijzen op gemeenschappelijke voorouders.

Soortvorming: geïsoleerde populaties ontwikkelen verschillen en kunnen na verloop van tijd geen vruchtbare nakomelingen meer samen krijgen.

Verwantschap lees je af uit overeenkomst in bouw, embryonale ontwikkeling en DNA: meer overeenkomst betekent een recentere gemeenschappelijke voorouder.