VMBO GL/TL Biologie common mistakes
VMBO GL/TL Biologie · Understand the traps and how to avoid them.
Bij een vraag met een bron (grafiek, tabel of brontekst) geeft de kandidaat een antwoord vanuit eigen algemene biologiekennis en noemt hij de getallen of het verband uit de bron niet.
Kandidaten lezen de vraag en slaan de bron over of denken dat hun kennis genoeg is, terwijl de vraag vaak alleen met de bron te beantwoorden is (er staat dan 'Gebruik de bron').
What to do instead
Markeer eerst de bronverwijzing in de vraag. Schrijf de relevante getallen of het verband letterlijk uit de bron over in je antwoord. Controleer daarna: zou mijn antwoord ook waar zijn zonder de bron? Zo ja, dan heb je de bron waarschijnlijk niet gebruikt.
Bij 'bereken' of 'hoeveel keer meer' slaat de kandidaat de tussenstap over, geeft hij alleen een eindgetal zonder eenheid, of rekent hij met de verkeerde eenheid (mg in plaats van g, per dag in plaats van per jaar).
Tijdnood en de gewoonte uit wiskunde om alleen het eindantwoord op te schrijven; eenheden worden niet omgerekend en 'laat je berekening zien' wordt als vrijblijvend gezien.
What to do instead
Schrijf altijd drie regels: formule, invulling met eenheden, uitkomst met eenheid. Zet eenheden eerst gelijk (1 g = 1000 mg, 1 jaar = 365 dagen). Controleer met een ruwe schatting of de uitkomst logisch is.
De kandidaat zegt dat een plant in het donker geen verbranding heeft, of leest een grafiek van lichtintensiteit als 'fotosynthese blijft oneindig stijgen' zonder verzadigingspunt of andere beperkende factor te noemen.
Fotosynthese en verbranding worden als tegenpolen gezien in plaats van als processen die naast elkaar doorlopen; het begrip beperkende factor (CO2-gehalte, temperatuur) is niet eigen gemaakt.
What to do instead
Redeneer altijd met twee processen: verbranding dag en nacht, fotosynthese alleen met licht. Netto opname = fotosynthese min verbranding. Bij een afvlakkende lijn: licht is niet meer de beperkende factor, noem dan CO2-gehalte of temperatuur.
Bij een schema van de bloedsomloop noemt de kandidaat de longslagader zuurstofrijk of laat hij de kleine bloedsomloop naar alle organen lopen; ader en slagader worden gekoppeld aan zuurstofgehalte in plaats van aan stroomrichting.
In het dagelijks taalgebruik horen 'ader' en 'slagader' bij zuurstofarm respectievelijk zuurstofrijk bloed, terwijl de biologische definitie over de richting ten opzichte van het hart gaat.
What to do instead
Leer de vuistregel: slagader = van het hart af, ader = naar het hart toe. Beredeneer daarna per orgaan of zuurstof wordt opgenomen of afgegeven (longen opnemen, alle andere organen geven af) en teken de stroomrichting met pijlen.
De kandidaat schrijft dat enzymen 'op raken' of 'dood gaan', of dat een enzym na afkoelen weer werkt nadat het bij 60 °C heeft gewerkt.
Enzymen worden voorgesteld als levende dingetjes met een voorraad; het verschil tussen tijdelijke remming door temperatuur of pH en onomkeerbare denaturatie is niet duidelijk.
What to do instead
Onthoud: een enzym is een eiwit, wordt niet verbruikt en kan steeds opnieuw werken. Bij te hoge temperatuur of verkeerde pH verandert de vorm van het actieve centrum (denaturatie) en dat is onomkeerbaar. Alleen bij lage temperatuur is de werking tijdelijk laag en herstelt die bij opwarmen.
De kandidaat draait de werking van insuline en glucagon om: bij een hoog glucosegehalte noemt hij glucagon als hormoon dat glucose verlaagt, of hij zegt dat insuline glucose omzet in glycogeen in de alvleesklier zelf.
Hormoonnamen worden uit het hoofd geleerd zonder koppeling aan het effect, en de route van hormoonklier naar doelwitorgaan (lever en spieren) wordt overgeslagen.
What to do instead
Maak een vast pijltjesschema: prikkel → hormoonklier → hormoon → doelwitorgaan → effect → terug naar de prikkel. Controleer elke keer met de vraag 'wat gebeurt er met het glucosegehalte?' en noem het doelwitorgaan bij naam.
In een voedselweb leest de kandidaat de pijl als 'wordt gegeten door' en noemt daardoor de verkeerde prooi of predator; bij energiediagrammen gaat hij ervan uit dat alle energie naar de volgende trofische laag doorstroomt.
De pijlrichting wordt niet bewust vertaald, en het idee dat een pijl ook energieverlies voorstelt (verbranding, uitwerpselen, niet-gegeten delen) ontbreekt.
What to do instead
Schrijf bij elke pijl letterlijk 'geeft energie aan' en benoem begin- en eindpunt. Bij energiediagrammen: de pijl naar de volgende laag is altijd maar een deel (vaak ongeveer 10%) van de energie die erin komt; de rest wijst naar warmte en afval.
In een kruisingsschema vult de kandidaat één allel per ouder in, schrijft hij het fenotype op waar het genotype gevraagd wordt, of geeft hij de kans als '50% van de kinderen' in plaats van de kans per kind.
Het onderscheid tussen genotype en fenotype en tussen de kans per bevruchting en het aantal kinderen in een gezin wordt niet scherp gehouden; beide allelen van een ouder worden niet consequent uitgeschreven.
What to do instead
Noteer bij elke ouder twee allelen (Aa × Aa), werk de vier combinaties in de tabel uit en tel per vakje. Kansvragen gaan altijd over één kind. Schrijf als label boven je antwoord of je genotype, fenotype of kans geeft.
De kandidaat gebruikt DNA, gen, chromosoom en allel door elkaar, bijvoorbeeld 'een chromosoom codeert voor één eigenschap' of 'een gen bestaat uit 46 chromosomen'.
De begrippen worden los uit het hoofd geleerd zonder de rangorde van groot naar klein; in de vraag wordt één term gevraagd terwijl een andere term in de bron staat.
What to do instead
Leer de keten van groot naar klein: celkern → chromosoom → DNA → gen (stukje DNA dat codeert voor één eigenschap) → allel (variant van een gen). Schrijf de keten op je kladpapier en bepaal per vraag op welk niveau de vraag zit.
De kandidaat schrijft dat dieren 'zich aanpassen omdat ze dat nodig hebben' of dat 'de sterkste individuen overleven omdat ze sterker zijn', zonder te noemen dat de variatie al aanwezig was voordat de omgeving veranderde.
Evolutie wordt als een bewust proces gezien; het verschil tussen individueel aanpassen (acclimatiseren) en verandering van de populatie over veel generaties ontbreekt.
What to do instead
Gebruik vaste redeneerstappen: (1) er is variatie in de populatie, (2) de omgeving verandert, (3) individuen met een gunstige eigenschap leven langer of krijgen meer nakomelingen, (4) die eigenschap wordt doorgegeven, (5) na veel generaties overheerst de eigenschap in de populatie.