VMBO GL/TL Biologie key terms

Een vraag die met een natuurwetenschappelijk onderzoek beantwoord kan worden. De vraag is specifiek en meetbaar geformuleerd, zodat je weet welke gegevens je moet verzamelen en wanneer het antwoord voldoende onderbouwd is.

Een voorlopig, toetsbaar antwoord op de onderzoeksvraag. Je formuleert het als een verwachting die je met waarnemingen of metingen kunt controleren; de hypothese kan na het onderzoek worden aangenomen of verworpen.

Het antwoord op de onderzoeksvraag, gebaseerd op de verzamelde resultaten. In de conclusie geef je aan of de hypothese klopt, welke patronen zichtbaar zijn en hoe zeker je bent gezien de betrouwbaarheid van de metingen.

De factor die de onderzoeker zelf kiest of verandert in een experiment. Je onderzoekt wat het effect is van deze variabele op de afhankelijke variabele, terwijl andere factoren zoveel mogelijk gelijk worden gehouden.

Een groep in een experiment die geen behandeling of de normale situatie krijgt. Door de controlegroep te vergelijken met de experimentele groep zie je of de gekozen variabele echt effect heeft en niet een andere oorzaak.

Het proces waarbij planten met bladgroen, licht, koolstofdioxide en water glucose en zuurstof maken. Fotosynthese legt energie vast in organische stoffen en is de basis van bijna alle voedselketens op aarde.

Zeer fijne uitstulpingen van opperhuidcellen van wortels. Ze vergroten het oppervlak sterk, waardoor de plant meer water en opgeloste mineralen uit de bodem kan opnemen.

Een kleine opening in de opperhuid van bladeren, gevormd door twee sluitcellen. Via huidmondjes neemt de plant koolstofdioxide op en verlaat zuurstof en waterdamp het blad.

Een bundel transportbuizen in stengels, bladeren en wortels van planten. Houtvaten vervoeren water en mineralen omhoog; bastvaten vervoeren glucose en andere organische stoffen door de plant.

Een groen celorganel in plantencellen waarin chlorofyl zit. In bladgroenkorrels vindt fotosynthese plaats: lichtenergie wordt gebruikt om koolstofdioxide en water om te zetten in glucose en zuurstof.

Een deel van een organisme met een duidelijke taak, opgebouwd uit verschillende weefsels. Voorbeelden zijn het hart, de longen en een blad; organen werken samen in orgaanstelsels.

Een groep organen die samen een bepaalde functie uitvoeren. Het verteringsstelsel, bloedvatenstelsel en zenuwstelsel zijn voorbeelden; samenwerken zorgt ervoor dat processen in het lichaam goed verlopen.

Een groep cellen met dezelfde vorm en functie. In dieren komen bijvoorbeeld spierweefsel, zenuwweefsel en dekweefsel voor; planten hebben onder andere transportweefsel en steunweefsel.

Een eigenschap van dieren die hun lichaamstemperatuur ongeveer constant houden, ongeacht de temperatuur van de omgeving. Ze gebruiken daarvoor energie uit voedsel, bijvoorbeeld door te rillen of te zweten.

Het afbreken van voedsel tot kleine, opneembare stoffen in het verteringsstelsel. Enzymen knippen grote moleculen zoals zetmeel, eiwit en vet in kleinere stukken die via de darmwand in het bloed komen.

Een eiwit dat een chemische reactie in een organisme versnelt, zonder zelf verbruikt te worden. Elk enzym werkt bij een bepaalde temperatuur en zuurgraad en past op één soort stof, zoals een sleutel op een slot.

Het stelsel van hart, bloedvaten en bloed dat stoffen door het lichaam vervoert. Zuurstof en voedingsstoffen gaan naar cellen; koolstofdioxide en afvalstoffen worden afgevoerd naar longen en nieren.

Het opnemen van zuurstof en afgeven van koolstofdioxide via de longen, plus het gebruik van zuurstof in cellen om energie vrij te maken. Bij verbranding in cellen ontstaan ook water en koolstofdioxide.

Het constant houden van het interne milieu van een organisme, zoals temperatuur, bloedsuiker en watergehalte. Zenuwen en hormonen regelen dit met terugkoppeling, zodat cellen onder stabiele omstandigheden kunnen werken.

Een stof die door een klier wordt gemaakt en via het bloed naar doelwitcellen wordt vervoerd. Hormonen regelen processen zoals groei, voortplanting, bloedsuiker en stress; ze werken langzamer dan zenuwimpulsen.

Een gebied met alle levende organismen en alle niet-levende factoren die daarop invloed hebben. Producenten, consumenten, reducenten, bodem, water, licht en temperatuur vormen samen een samenhangend geheel.

Een schema van meerdere voedselketens in een ecosysteem die met elkaar verbonden zijn. Het laat zien wie wat eet en hoe energie en stoffen van producenten via consumenten naar reducenten stromen.

Een organisme dat zelf organische stoffen maakt uit anorganische stoffen, meestal met fotosynthese. Planten, algen en sommige bacteriën zijn producenten; zij vormen het begin van vrijwel elke voedselketen.

Een organisme dat geen eigen voedsel maakt en dus andere organismen eet. Planteneters, vleeseters en alleseters zijn consumenten; ze halen energie en bouwstoffen uit producenten of uit andere consumenten.

Een organisme dat dode resten van planten en dieren afbreekt tot anorganische stoffen. Schimmels en bacteriën zijn reducenten; hun afbraakproducten komen weer beschikbaar voor producenten, zodat stoffen worden hergebruikt.

Alle individuen van dezelfde soort die op hetzelfde moment in een bepaald gebied leven. De grootte van een populatie hangt af van geboorte, sterfte, immigratie, emigratie en factoren zoals voedsel en ruimte.

Een stukje DNA dat de informatie bevat voor één eigenschap of voor de aanmaak van een eiwit. Genen liggen op chromosomen en worden bij voortplanting doorgegeven van ouders aan nakomelingen.

Een lang, opgevouwen DNA-molecuul met erfelijke informatie. Mensen hebben 46 chromosomen in gewone lichaamscellen, verdeeld in 23 paren; geslachtscellen bevatten 23 chromosomen.

De chemische stof waarin erfelijke informatie is opgeslagen. DNA bestaat uit twee strengen met basenparen en bevat de code voor eiwitten; de volgorde van basen bepaalt onder andere eigenschappen.

Een eigenschap of allel dat zich al in het fenotype uit wanneer er één exemplaar aanwezig is. Bij een dominant allel zie je de eigenschap dus ook als het andere allel recessief is.

Een allel dat zich alleen in het fenotype uit wanneer er twee exemplaren van aanwezig zijn. Bij een heterozygoot individu wordt de recessieve eigenschap onderdrukt door een dominant allel.

De erfelijke samenstelling van een organisme voor één of meer eigenschappen, weergegeven met allelen. Het genotype bepaalt samen met de omgeving welke eigenschappen zichtbaar worden in het fenotype.

De waarneembare eigenschappen van een organisme, zoals oogkleur, lengte of gedrag. Het fenotype ontstaat door de combinatie van het genotype en invloeden uit de omgeving.

Het proces waarbij individuen met gunstige erfelijke eigenschappen meer nakomelingen krijgen dan anderen. Omdat hulpbronnen beperkt zijn, worden gunstige eigenschappen vaker doorgegeven; zo verandert een populatie in de loop van generaties.

Het bestaan van verschillen in eigenschappen tussen individuen van dezelfde soort. Variatie ontstaat door mutaties en geslachtelijke voortplanting en is nodig voor natuurlijke selectie, omdat er dan iets te selecteren valt.

Een groep organismen die in de natuur vruchtbare nakomelingen met elkaar kunnen krijgen. Leden van een soort lijken op elkaar en delen een gemeenschappelijke voorouder; soorten kunnen uit elkaar ontstaan door isolatie en selectie.

Een overblijfsel of afdruk van een organisme dat lang geleden leefde en in gesteenten bewaard is gebleven. Fossielen geven informatie over vroegere soorten en helpen bij het reconstrueren van de evolutie.